Би чам дээр эрхэмсэг очно.

(нэгдүгээр хэсэг)

Шөнө дунд өнгөрөөд нилээд уджээ. Таг харанхуй өрөөнд цонхны цаанаас өлөн саран цаанаа нэг ёозгүй цухуйна. Хааяахан нэг машин өнгөрөхөд түүний гэрэл өрөөгөөр хагас тэнүүчлэнэ. Өрөөний хана дагуулан тавьсан орон дээр дөч гаран насны эрийг араар нь дэр хийж хагас суугаа байдлаар хэвтүүлсэн аж.
“За одоо л эхлэх нь дээ” гэж мань эр бодохын сацуу хамаг л үе мөчөөр янгинаж, ар голоос нь нэг юм зулгааж, тархи нугас, хамаг арьс булчин нь тэр чигээрээ хумин үрчийж байна уу гэлтэй. Эр хойшоогоо гэдийн атирч орны хөлнөөс тусгайлан бэхэлсэн уяанаас хоёр гараараа ороон чангаахад залуугаасаа хөгжүүлсэн булчин нь товойж, судас нь гүрийнэ. Цоо эрүүл гучин хоёр цагаан шүд нь тачигнан хавирч, орчны нам гүмийг эвдэнэ. Хоёр нүднээс нь гал бутарч байгаа юм шиг маналзаж, толгой дотор нь ямар нэгэн юм нэгэн хэмнэлээр давтаж, тархи нь юу юугүй задрах гэж байгаа мэт ангалзана. Хамрын самсаа сарталзан, өөрийн эрхгүй хоолойны нь угт гийнах хүнгэнэхийн засвар дуу гарч, хамаг биесээ чангалан юутай ч юм тэмцэлдэхэд арьсных нь сүв болгоноос бөнжийж гарах хар хөлс хүзүү шанаа, цээж бөгс, булчин шөрмөс тэр аяаараа халуу дүүгэн норно. Муу бэлэг эрхтэнийх нь үзүүр чимчигнэн юу юугүй алдахнуудаа гэхийн зуур бүхий л бие нь тавирч эхэллээ. Тас аньсан нүдээ алгуурхан нээтэл нүдэнд нь хурсан нулимс шанаагий нь даган сул асган урсана.
Уяагаа алгуурхан тавьтал цус нь боогдсондоо хурууны нь үзүүр чимчигнэнэ. Энэ бүгдийн дараа мань эр уртаар амьсгаа авч
- За яахав энэ удаагийнх нь нэг юм өнгөрлөө. Муу аавыгаа сэрээчихээгүй байгаа даа, одоо нэг цаг орчим гайгүйдээ амандаа шивнэнэ.
Уг нь энэ ганц цагт сайн унтаад авбал залууд хэрэгтэй. Дараа дараагийн дайралтанд тэнхээтэй байх аж. Даанч нойр нь хүрэхээ байжээ. Тэгээд ч түүнд арав хүрэхгүй цаг үлдсэн учир бодол санаа нь үзсэн туулсан өнгөрсөн амьдрал хийгээд алс тэртээд байгаа эхнэр гурван хүүхэд, бага зауу нас, анд нөхөд үгүй ер нь юу эсийг бодох билээ. Мөн түүний сүүлийн хэдэн сарын амьдрал илүүтэй бодогдох ажээ.
Энэ эрийг Готов гэх бөгөөд харахад энэ залуу нуруу түрүү бие хаа, булчин шөрмөс, тэгш цагаан шүд, том алаг нүд, хийгээд ухаалаг сэргэлэн зан ааш гээд хорвоо түүнд эр хүний гоо сайхныг даанч нэг харамгүй заяажээ. Дээр нь айлын ганц хүү бөгөөд эцэг эхийн суурь хүмүүжил, боловсрол сайтайн дээр өөрөө сэргэлэн гярхай нэгэн учир зах зээлд нилээн сүрхий явсан ч гэнэн итгэмтгий зангаас болж хамтрагчдаа хамаг юмаа алдчихдаг байна. За тэгээд арилжаа наймаа ч муудах тийшээ хандахын цагт өөрт танил нөлөө бага тул олигтой ажил төрөл олсонгүй. Аргагүйн эрхэнд эхнэр хүүхдээ аван хүний нутагт цагаачилж хэдэн жилийн нүүрийг үзэж шинэ хүүтэй ч болж, илүү дутуу юманд санаа зовохгүй ажил амьдралаа залгуулаад бас ч үгүй аав ээж, хадмууд болон амьтан ах дүүд боломжийн хэрээр туслан хүү нь, хүргэн нь болсоны хэрэг гарч байна даа хэмээн бодож ханьтайгаа, хэдэн хүүхэдтэйгээ ёстой л нэг сэтгэл дүүрэн явсансан.
Готовын эхнэр Цэрмаа гэж гялалзаж шавалзсан хулан хөдөлгөөнтэй, алаг нүдтэй намхавтар нуруутай бондгор хүүхэн байх. Том хүү Цолмон. Удаах охин нь Үүрцолмон. Харин энд төрсөн хөөрхөн амьтныг Тамир гэнэ.
Мань эр энэ газар хэл усандаа овоо болсон учир эмнэлэгийн байгууллагад ажилд ороод бүр сайчуудын тоонд ороод тууж явсан юм. Гэтэл сүүлийн үед нойр нь сэрвэлзээд , нүд нь улайгаад шөнө дунд үе мөч нь янгинаад байх боллоо. Хүний нутагт ямар эрүүл мэндээ нэг их анхаараад байхгүй, тэгээд ч ямар тэр айхтар даатгал маатгал нь байх биш
- За жаахан ядраа биз гэсхийгээд л өнгөрчээ. Эхнэр нь харин
- Чи минь нэг л ядраад байнаа даа. Уг нь болдог бол эх орон руугаа нэг яваад аав ээж ,уул усандаа очоод ирдэг бол... Даана ч гээд санаа алдана.
Мань эр ч тоосон шинжгүй
- За за гайгүй дээ хө. Нэг л өдөр эх орон, аав ээж элгэн садандаа очно доо гээд өнгөрсөнсөн.
Нэг өдөр өөрт нь овоо талтай, мэнд устай явдаг нүдэндээ шилтэй, хянган хамарласан хэл яриа хийгээд царай зүс нь бас л гаднаас ирсэн болов уу гэмээр нэгэн эмч тааралдаад их л нухацтай нь аргагүй шилнийхээ дээгүүр харж
- Чи зүгээр үү? Бие хаа чинь гайгүй юү? Нэг л хачин байна даа би чамаас ерөөсөө шинжилгээ авнаа гэнэ. Тэгэхэд нь Готов нэг их юм бодсон ч үгүй “Юу ч болоогүй байхад үгүй эд нар мөн сүртэй улс шүү” гэсэн шүү юм бодсоноо. “Үгүй, энд ажилддагийнх үнэгүй шинжилгээ өгчихөд яах вэ дээ” гээд өгч орхилоо. Түүнээс хойш хоёр ч удаа шинжилгээ авлаа. Түүний хариу гарсны дараа танил эмч нь царайгаа төв болгоод - Чи маргааш миний өрөөнд нэг цагт гэрийнхээ хүнтэй хамт ирээрэй гэнэ. Тэр өдөр Цэрмаа ажилтай байж таарсан тул ганцаараа давхиад очтол
- Танай хүн чинь ирээгүй юмуу? гэнэ
- Үгүй гэтэл эмч жаахан дурамжхан байгаа нь илт
- Уг нь ирсэн бол зүгээрсэн. Гэхдээ энэ яахав чиний хэрэг харин чи өөрөө заавал мэдэх ёстой гээд л энэ өвчний тухай, дэлхий нийтээрээ тэмцээд өдий хүртэл үр дүнд хүрээгүй байгаа тухай, өөрт нь газар авсан тухай,ер нь эмчилгээгүй болсон, маш богинохон хугацаа үлдсэн тухай, чиний биений эсэргүүцэл сайн үнэхээр онцгой биетэй учраас өдийд ингээд яваад байгаа тухай, сүүлчийн сар бараг хэвтэрт орох тухай гээд маш олон зүйл ярилаа. Хүн гэдэг амьд явах хугацаандаа юу эсийг сонсох билээ. Гэхдээ яг өөр дээр тулаад ийм юм сонсоно гэдэг үнэхээр өөр ажээ.
Готов хичнээн их биеэ барьж байсан ч сүүлдээ чих нь шуугиж ,нүд нь бүрэлзээд юу яриад байгааг ойлгохоо больж эхэллээ. Гэсэн ч биеэ хүчлэн барьж маш энгийн байдалтайгаар
- За байз би одоогоор юм ойлгоход хэцүү байна. Маргааш ирвэл та завтай юу?
- Ок! Маргааш дөрвөн цагт гэлээ.
Түүнээс хойш Готов маш хүнд байдалтайгаар өдрийг арай чүү гэж өнгөрөөв. Яг юу хийгээд байгаагаа ч мэдсэн юмгүй шахам байж байгаад л нэг юм ажлын ард гарлаа. Гэртээ харих ч хүсэл байсангүй. Гадаа сууж эхнээс нь бодож эхэллээ. Өөрөө өөртөйгөө ярьж баахан уйлав. Хүн амьд яваагийнхаа сайн сайхныг тэр болгон ойлгож мэдэрдэггүй бололтой. Үхэл амьдралын зааг дээр ирсэн хүн амьд явах алтан хором амьсгалынх тоолонгоор хорогдож байгааг мэдрэх нь ямар их гаслан бэ. Хэдий тийм ч Готов уртаар санаа алдан сэтгэл доторхоо бага ч болов үргээгээд
- За би үхэх нь гарцаагүй гэхдээ хэзээ? хэдийд? яаж? ... Тайван л байх хэрэгтэй
Маргааш эмчтэй уулзъя, сайн асууж лавлая хэмээн бодлоо.
Гэртээ иртэл Цэрмаа үүдээ нээснээ
- Чи минь яачихаа вэ? Нүд чинь бөлцийгөөд, нойр муутай хоноод дээр нь их ажиллаад ядраа юу? Найз нь сайхан шөл хийж өгье. Миний өвгөн усанд ор гээд эргэлээ.
Готов усанд орох зуураа
- Энэ хорвоогоос ингээд эднийгээ орхиод явна гэж үү. Энэ эмч ер нь үнэн яриад байна уу? Эсвэл...
- Үгүй, гэхдээ надад яах гэж худлаа ярих билээ. Тэгээд л үр хүүхэд хань ижилээ бодохоор цээжнээс нэг юм огшоод арай л гэж биеэ барьж байв.
Маргааш нь эмч дээр дахин очоод бүх юм тодорхой боллоо.
Эмчийн хэлснээр бол түүнд ердөө дөрвөн сар л үлдэж. Одооноос эхэлж бага зэрэг шаналгасаар сүүлчийн хоёр долоо хоног тэсэхүяа бэрх өвдөх гэнэ. Түүнийг тэсвэрлэн давахад хэцүү тухай дурдаад авав.
Үүнээс хойш Готов хэдэн өдөр бөглөрч явсаны эцэст богино хугацаа үлдсэнийг ухаарч хувь заяатайгаа эвлэрч чухам яагаад ч юм сэтгэл шулуудаж, юуг ч юм амжуулах хүсэлд автаж ёстой л нөгөө цайрна гээч нь боллоо. Бүр өөрөө ч гайхмаар.
Гэхдээ Готовын хувьд амьдралд хичнээн хайртай, түүнд хичнээн үнэнч байсан нь талаар өнгөрч байгаа мэт санагдана. Гарцаагүй үнэний өмнө хүн хэдийгээр сул дорой байдаг ч одоо түүнд гунихарч гоморхож, уйлж унжиж суух цаг нэгэнт байсангүй. Тэр үнэхээр ухаалаг тайван байгаа нь уншигч авхайд хүртэл гайхмаар байгаа биз. Гагцхүү үлдэж байгаа даа л санаа нь зовох ажээ. Тэгээд тэр орон гэр ахуй, хүүхдүүдийн сургууль соёл бүхий л зүйлсийг эхнэртээ аль болох амар байхаар бодолцож зохицуулж эхэллээ.
Готов Цэрмаа хоёр хэдийгээр хүнд хүчир ажил хийж амьдарч байгаа ч хүүхдүүдийнхээ тав тух, сурч боловсроход нь гар татахгүй гэж хүүхэд болгоныхоо тоогоор дөрвөн өрөө байр хөлсөлдөг байснаа больж Цэрмаагийнхаа ажлын ойролцоо хоёр өрөө болголоо. Өөрийнхөө унадаг машиныг бензин их идээд гэж шалтаглан зарчихав, хэдийд ч эх орондоо ирж магад тэр үед хэрэг болно хэмээн хоёул эрвийх дэрвийхээрээ цуглуулсан гурван өрөө байрныхаа мөнгийг эхнэр хүүхдийнхээ нэр дээр болгочихов. Тэгээд ч өөр юу байхав дээ зайлуул ямар хүнтэй адил ууж идэж хурааж хумисан юм байх биш. “Хүн ер нь сайхан амьдрахад нэг их юм орохгүй дээ” гэж амгаландуухан боддог байсан учир хэдэн хүүхэд сайхан ханиас өөр эд хөрөнгө гэх юм түүнд байсангүй. Эмнэлэгийн чиглэлээр сурдаг хүү Цолмонгоо уурлан байж сургуулийнх нь дотуур байрнаас гаргаад гэртээ авчрав. Цолмон оюутны байранд олон залуустай хөгжилдөн байх дуртай авч эцгийнхээ үгнээс зөрж чадсангүй.
Өөрөө даргадаа элдэв шалтаг тоочин илүү цаг л байвал ажиллах болов. Энэ бүгдийг янзалсаар хоёр сарыг юу юугүй өнгөрөөчихөв. Угаас бие сайтай тул хоёр сар нэг их шаналгааүй өнгөрлөө. Гагцхүү Цэрмаадаа л яаж ойлгуулна даа л гэж зовно.
Үнэн худал шалтаг тоочоод хэрэлдэж хэдэрлээд салсан болоод явбал... гэж санаснаа
Тэгж ч биенийхээ тал болсон ханиа амьдаар нь хатааж, үр хүүхдээ амьдаар нь өнчрөөвөл хожим хойно хүүхдүүдийн маань хувь заяа буруугаар эргэж амьдралд нь муугаар нөлөөлж мэднэ. Нөгөөтөйгүүр насан багын ханиа гомдлын нулимастай, хагацал салалтын хар муухай толботой үлдээж хэрхэн болох билээ. Готов үүнийг яасан ч чадахгүй. Ийм зүйл бодож чадсандаа өөртөө цухал төрнө.
Сүүлийн хэдэн сарын Готовын байгаа байдал болон хийж байга бүхэн нь эрс өөрчдөгдөхийг ажиглаж байсан Цэрмаа
- Үгүй, чи минь юу л болоод байна даа өвгөөн. Юу ч байсан надтай зөвлөдөгсөн яагаад байгаа юм дээ ? гэж шалгаана. Энэ бүгдийн эцэст Готов хэдий шаналж байгаа ч бүх үнэнээ хэлэхээр шийдлээ. Муу Цэрмаагаа зовооно гэхээр өр нь өвдөж түүнийхээ царайг яаж харна гэхээс өөрөө үхэхээс хэцүү зүйл тэр мэт санагдана. Гэвч яая гэхэв түүнд хугацаа байсангүй.
Нар ташсан нэгэн намуухан орой Готов эхнэрээ дагуулаад гарлаа. Ээж аав хоёр нь оройтох байх миний хүүхдүүд дүүгээ аваад унтаж байгаарай гэж хүүдээ шивнэж амжив. Гарахдаа нууцалж байсан эмнэлэгийнхээ бүх бичиг цаасыг авч эхнэртэйгээ нэгэн цэцэрлэгт сууж бүх үнэнээ хэллээ. Хорвоод хүн болсоных үүн шиг хэцүү хар өдөр гэж түүнд байсангүй. Хөөрхий Цэрмаа эхлээд худлаа гэж баахан цамнав. Хоёр муу гараа зангидмар болж Готовын цээжрүү хэд савчиснаа, сөхөрөн унаж газар сарлан цурхиран уйлна. Чухамхүү ямархан хүнд хэцүүтэй тулгарна гээч нь энэ вэ.
Мэдээж энэ орой энэ бүхнийг эцэслэн шийдэж чадаагүй юм тэр хоёр. Гагцхүү хүүхдүүдэд одоохондоо бүү дуулгаарай л гэж Цэрмаагаас гуйлаа.
Хэдхэн хоногийн дотор Цэрмаагийн царай гундаж эхэллээ. Хүн гэдэг зовлонг даадаг ажээ. Шөнө өдөргүй нет дээр сууж уг өвчний тухай унших, мэдэж чадах бүхнээсээ асууж сураглах авч өөдтэй хариу олдолгүй үнэний мухарт шахагдана.
Хий дэмий л эртхэн хэлэхгүй гэж ханьдаа ч юмуу хэнд ч юм гоморхоно.
Хаа очиж эрийн сайхантай ханилж, үеийн хүүхнүүдийн атаархалыг гозолзуулж, үр хүүхдээн төрүүлж, жаргаж өнгөрүүлсэн хоногийн тоо ийм богинохон гэхэд итгэж ядна.
- Үгүй ээ би ингэж зүгээр сууж болохгүй хэмээн өөрөө өөрийгөө шахан бүх л сайн гэсэн эмнэлэгт хандсан ч даанч яаж ч чадахгүй гэсэн хариу ирсээр бас нэг сарыг алдчихлаа.
Готов одоо нилээн шаналгаатай шөнөдөө заримдаа ёолж сэрэх боллоо.
Цаг улам л давчидсаар. Готовын гол зорилго бүхнийг Цэрмаад ойлгуулж гэр бүлээ эндээ үлдээх, өөрөө эх орондоо очиж аав ээжтэйгээ уулзаж хэд хоноод л энэ хорвоогоос буцах төлөвлөгөө зохиолоо. Энэ нь төлөвлөгөө ч гэж дээ аргаа барсан хүний аргагүйтсэн санаа байлаа.
Тэгээд нэг өдөр Цэрмаатай хоёулахнаа байхдаа анх түүнийг хэрхэн харснаа, яаж санаж мөрөөдсөөр өөртөө өөриймсүүлснээ, үр хүүхэдтэй болсон хийгээд эхнэрийнхээ мэдэх болгоныг хөврүүлсээр байлаа. Цэрмаа харин “Энэ маань юу л гэх гээд байгаа юм бол доо.Юм гуйх болохоороо л ингээд эхэлдэгсэн” гэж бодон Готовыг харна. Готов цааш нь
- Хүн болсных хүн ер нь ямар нэгэн зүйлийн төлөө итгэл үнэмшилтэйгээр зүтгэж, хийж бүтээж, түүгээрээ бахархаж амьдрах ёстой юм даа. Чи бидний хамгийн сайн хийж чадах зүйл маань энэ хэдэн хүүхдийг сайн сайханд хүргэх л явдал юм байна. Үүний төлөө бид хоёр чадлаараа тэмцэх хэрэгтэй болж. Найз нь мэдээж ингээд чадахаа байлаа.Чи минь л цааш нь ганцаараа үргэлжлүүлэх боллоо. Хэдийгээр чамд минь хэцүү байх боловч ингэхээс өөр зам алга. Миний хань маш тайван уужуу байж одоо байгаа нөхцөл байдлыг ухаараач гэж гуйх гэсэн юм гэлээ. Гэтэл Цэрмаа
- Чи минь юу яриад байгаа юм дээ?
- Найз нь ирэх долоо хоногт буцъя даа. Миний хань хүүхдүүдээ аваад үлдэх хэрэгтэй байна гээд тавьчихлаа. Цэрмаагийн нүд нь нэг их том болж ирсэнээ
- Юу гэсэн үг вэ? Тийм юм гэж юу байсан юм гээд л урсгалаа.
- За тайвширдаа. Би энд ч адил, тэнд ч адил. Чи минь буцвал тэнд ажил төрөл ч олдохгүй, хэдэн хүүхдийн сургууль соёл ч өнгөрнө. Бага маань ч эрүүл саруул өсөө ч үү, үгүй ч үү. Эндээ байж байвал ядаж хоёр том нь сургууль соёлоо дүүргэчихээд ажил амьдралын захаас зуучихаад буцацгаавал чамд дэмтэй. Харлах гээч нь болсон болохоор одоо надтай явлаа гэхэд буцаж ирж чадахгүй тэндээ түгжигдэх болно. Бодит байдал ийм байгаа болохоор бидэнд өөр сонголт алга байна. Чи бид хоёр чинь эцэг эх хоёр шүү дээ. Энэ хэдэн хүүхдийн сайн сайхан амьдралыг үргэлжлүүлэх ёстой гээд л үгээ таслуулахгүй гэсэн шиг урсгаж гарав. Гэтэл Цэрмаа
- Үгүй ээ, үгүй. Би чамайг эндээс чи минь явдаа, тэнд очиж үхдээ гэж хэлж чадахгүй шүү дээ. Чи намайг бод л доо. Эх орондоо очиж байгаа юм чинь амьтан ах дүү байна болох л байлгүй дээ. Би чамтайгаа ханилснаас хойш чинийхээ үгээр л явдаг байсан. Тэгсэндээ ч бид өдий зэрэгтэй яваа гэж боддог, алдаа ч үгүй.
Харин энэ удаа чадахгүйнээ. Бид хэд чамтайгаа хамт буцна гээд л цамнав.
- Тийм л дээ хонгор минь гэж Готов байдлыг зөөлрүүлэхийг хичээж
- Би эх орноо муу муухай гэж байгаа юм биш. Гэхдээ бодит байдал манай гэр бүлийн хувьд үүнээс олигтой гарц олдохгүй байна. Тэнд байхад үр хүүхэд маань их л сайн сайхан байлаа гэхэд чи бид хоёроос илүү гарч харагдахгүй байна. Гэтэл хүмүүн бид чинь үргэлж урагшаа, үргэлж өөдөө, үргэлж сайн сайхан, хөгжил дэвшлийн төлөө тэмцэж байх ёстой шүү дээ. Ингэхийн тулд хүүхдүүд маань өмнөх өмнөх сургуулиа дүүргээд дараагийн шатандаа сурвал эндээ арай дээр байгаа нь өнөөгийн хувьд гарцаагүй үнэн. Магадгүй миний хүү энэ өвчний эсрэг эм тариа хийгээд хүн төрөлхтнийг аврах ч юм билүү хэн мэдлээ.
Эрдэм мэдлэгтэй болоод эх орноо санаж мэдрэх хийгээд хүн болж ухаажаад ирэхийн цагт тэд эх оронруугаа тэмүүлэх нь гарцаагүй.
Тэгүүлэхийн тулд ч би тэнд очиж . . . гэснээ хоолой нь зангирч үгээ тасалж хэсэг байснаа
- Тэр цагт чи минь хажуугаас нь дэмнээд өгвөл болох нь тэр. Ер нь ч тэгээд энэ хэдийг чи бид хоёр л энд авчирсан юм чинь буцааж эх оронд нь хүлээлгэж өгөх нь чи бид хоёрын үүрэг шүү дээ. Хэдийгээр аж амьдрал хөөж энд ирсэн ч гэсэн тэр орны охид хөвгүүд шүү дээ бид чинь гэж намуухан хүүрнэв. Цэрмаагийн дууны өнгө өөрчлөгдөж
- Ишш! миний өвгөн ийм байдалд орчихоод юун ч их юм ярьдаг юм билээ дээ. Төдийгөөс өдий хүртэл ханилчихаад одоо хэрэгцээгүй болсон бол буцдаа ,би энэ хэдэн хүүхдээ бодож байна гээд намайг үлдэнэ гэж яаж бодоод байгаа хүн бэ? Юун амгалан юм боддог юм. Адаглаад бурханы оронд очсон ч бузартай гээд авахгүй биз дээ гэхэд Готов хаа нэг хошигнохоороо гаргадаг царайгаа гарган гунигтай ч гэсэн нүдээ жаатайлган сахилгагүйтсэн харцаар Цэрмаагаа харж
- За за би түрүүлээд очих юм чинь бурханыг аргалчихна гайгүй гээд инээмсэглэв
- Хн! гэснээ эхнэр нь инээх уйлахын завсар нулимсаа арчивч хатуугийн хатуу хувь тавилангаа яаж ч үл чадна.
- Худлаа худлаа тоглосон юм. Хань минь дээ ийм үед харин бүр их амгалан болчихдог юм байна. Одоо ч гэсэн хар л даа.
Хэдийгээр чамд минь хэцүү байгаа боловч хэзээ өнгөрсөн хойно санахад “энэ цаг үед бид хоёр зөв зүйтэй шийдэждээ” гэж бодож суухад сайхан байх болно.
Тэгээд ч энэ их хайраар хашиж, сэтгэлээр түшсэн гал голомтоо унагаж унтраахгүй авч явах том үүрэг чамд минь үлдэх нь. Үүнийг чи чаднаа. Би та хэдийгээ тэндээс үргэлж харж байх болно. Чи минь амьдралд, хүүхдүүдэд хэрэгтэй л бол зөв гэж бодсон зүйлээ хэнээс ч, тэр байтугай надаас ч зоволгүйгээр хийж байгаарай.
Чи минь миний төлөө гэж бодоод энэ удаа бас зөвшөөрчих. Чамайгаа дандаа зөвшөөрдөгийг би мэднэ. Гэвч энэ гуйлт хамгийн сүүлчийнх бас хамгийн агуу нь гээд тийм гэхийн аргагүй хайр гийсэн харцаар харж, халуун энгэртээ Цэрмаагаа тэвэрлээ.
Хөөрхий Цэрмаа учирсан гай, ухаарч сэнхрүүлэх Готолын яриа, үр хүүхдийнхээ ирээдүй гээд олон олон асуудлын дунд хий дэмий л ам нь ангалзаж, нулимсаа арчин санаа алдахаас өөрийг хэлж чадсангүй ээ.
Дараагийн ээлж яах аргагүй болжээ. Дахиад л шилэн хүзүүнээс нь татаж, тархи нь янгинаад, хоёр нүдэнд нь гал дүрэлзэх шиг.
- За даа эхэллээ дээ гэж Готов амандаа бувтнаад, уяанаасаа зулгааж, амандаа хөнжлийнхөө захыг зууж, гэдийн яраглана. Энэ удаа нэг их удсангүй арваад минут үргэлжлээд дууслаа. Готов ганцаар ярина.
- Би уг нь үхэл чамтай эвлэрч ,чамтай уулзахад аль хэдийн бэлэн болсонсон. Гэтэл чи заавал намайг энэ өвчний өмнө өвдөг сөхрүүлж, намайг өөрийн минь гараар егүүтгүүлж, үхэл чи өөрийнхөө өмнө адгийн арчаагүй байдлаар очуулах гээд байх шиг байна. Би хэдийгээр дуусаж байгаа ч гэсэн даанч нэг тэгэхгүй юм даа. Хаа очиж би тийм өчүүхэн хүн биш юм. Чи намайг сонс !!! Үхэл би чам дээр эрхэмсэг очих болно.
Харин үр хүүхэд, аж амьдралаа ганцаар дааж үлдсэн өөрийн минь тал болтлоо ханьссан ханьдаа би мэхийх болно.
Үйлийн үрийн заяанд үр болгон төрүүлж өсгөсөн үсэн буурал аав ээжээсээ алтан дэлхийд олдсон ганцхан үр нь болчихоод, амьдад нь үхэж зовоож байгаа болохоор тэдэндээ сөгдөн мөргөх болно.
Түүнээс биш үхэл чи болон чиний үнэнч туслагч өвчний өмнө өвдөг сөхрөхгүй шүү.
Миний хүү энэ өвчнийг чинь нэг учрыг нь олох байгаа гайгүй.
Тэр ганцаар бодсоор бас ярьсаар...
Нөгөө өрөөнд өвгөн эцэг нь унтсан дүр эсгэж хөрвөөнө. Сүүлийн хэд хоног бас л унтсангүй ээ. Хол явсан хүү нь нэг л өдөр хэл чимээгүй инээсээр ороод ирсэнсэн.
- Үгүй энэ чинь миний хүү. Хаанаас? Хэзээ? Нөгөө хань ижил үр хүүхэд гээд л бараг мэндийн зөрөөгүй шахам шалгаасансан.
- Зүгээр зүгээр хэд хоног нутагтаа сайхан амраад буцна гэх авч нэг л өөр.
Эмгэн нь сандчаад л тогоо шанага, хоол унд...Тэр өдрөөс бараг хоёр долоо хонож байгаа нь энэ. Өьгөн хүүгээ яраглахыг сонсох авч, очиж хүүгээ зовоогоод яахав хэмээн санаж, хоолой нь хорсох шиг болоход хий ханиана.
- Хүүгийн хэлснээр бол ямарч арга байхгүй л гэх. Би ч өдөрт сүм хийдээр эргэхээс өөрийг чадахгүй юм даа. Ээжийнхээ санааг зовоочихно гээд хэлэхгүй байхыг гуйгаад байсан. Муу эх нь зөнгөөрөө гадарлаж байдаг юм боловуу даа. Юм л бол уйлаад л байгаа харагдах юм.
Мэдсээр байж, харсаар байж өдөр өдрөөр хүлээнэ гэдэг яасан ч хэцүү юм байдаг юм. Олон жил хүсэж хүлээсний эцэст арай гэж олдсон ганц үр минь юмсан. Хөөрхий өдөр болохоор инээж хөхрөөд, ярьж хөөрөөд тун ч сэргэлэн болчих юм. Миний хүүгийн ярьж хэлж байгаа нь, бодож санаж байгаа нь, юмыг ондоо өөдрөг гэрэлтэй талаас нь харж байгаа зэрэг нь бусад хүнээс хувь илүү юмаа.
Арай л дэндүү эрт, арай л дэндүү залуухан байна даа миний хүү.
Бидний энэ үеийн хүмүүс гэж дайн байлдаан, үймээн самуун болоогүй байхад хил даван цагаачилж, хагацаж салахын үед ч цугтаан байж болдоггүй тэртээ холоос санаж сарвайсаар салцгаадаг. Үр хүүхэд нь ч дэргэд нь байж болдоггүй, харж ч болдоггүй, барьж ч болдоггүй муулж ч болдоггүй, сайлж ч болдоггүй, тэр гэхийн тэмдэггүй ямар гээчийн хувь тавьлан гэж ийм байдаг юм, сэтгэл итгэл алдраасан хаашаа янзын нийгэм гээч нь энэв дээ бүү мэд гэж өвгөний хоолой цахиртана.
Гал голомт сахиж үргэлжлэх үр удмыг минь төрүүлж өсгөж байгаа хөөрхий бэрээ л бодох юм. Одоо ганцаар бүхнийг авч явна гэдэг бүсгүй амьтанд хэцүү дээ. Даа ялангуяа хүний нутагт.
Эд маань хоорондоо их л сайн ярилцаж дээ зайлуул. Түүнээс манай бэр бас тийм амар үлдэх хүн биш. Магадгүй эдний маань зөв ч байж мэднэ. Одоохондоо энд ирээд бүх юм хэцүү л байх шиг байна.
Хүн ер нь хэд наслах нь яахав. Энэ хорвоод хүн шиг хүн болж чадах нь л чухал юм даа. Хүн болж чадаагүй муусай юмнууд гудмаар дүүрэн л байх юм. Миний хүү ч харин хүний дайтай хүн болсым байнаа. Сайхан хүүтэй, сайхан бэртэй, сайхан ач үрстэй байна гэдэг хамгийн эрхэм жаргал байдаг юм байна даа. Энэ бүхнийг амьдад минь үзүүлсэн хүүдээ аав нь даанч нэг хайртайсан.
Энэ буурал хорвоогоос буцталаа аав нь хүүгээрээ бахархаж бахдаж байх болноо.
Он цагийн уртад үрчийж атираатсан нүүрэн дээгүүр нь хагацал харууслын өнчин ганц нулимс тамирдаж туйлдсан мэт аажуухан доошлоно.
Дахиж эхэлсэнгүй ээ.Сүүлчийн хэдэн цаг өвдсөнгүй. Готов өвчнийг ялан дийлжээ. Өвчин одоо түүнийг яаж ч чадахгүй болжээ.
Харин жихүүцэх шиг санагдаад гараа барьж үзтэл нэг их юм мэдэгдсэнгүй. Гараа цээжин дээрээ тавьтал гар нь үнэхээр хүйтэн болжээ.Нойр нь ч хүрэх шиг.
- Шөнөжин унтаагүй болохоор тэр байхаа даа. За байз унтахаасаа өмнө Цэрмаадаа утасдаж урьдын адил тэвчээртэй байхыг гуйх хэрэгтэй юм байна даа . . .
Готовын ухаан атаархмаар саруулхан байлаа. Ханийх нь насан залуугийн инээмсэглэх төрх нүдэнд нь үзэгдээд, хүүхдүүдийнх нь шуугилдах чимээ чихнээ сонсогдоод, нэг их гэрэл гэгээ тэднийг минь гийгүүлээд л тэгсэн хэрнээ алгуурхан цаашлаад л . . .
Үүр хаяараад нарны туяа цонхноо тусаад өрөө хачин саруулхан, өглөөний сэнгэнэсэн сэрүүн агаар орж өрөөгөөр сэлгүүцнэ.
Шувуудын жиргээ тодхон сонсогдоод ер бишийн сайхан өглөө ажээ.
Харин нэгийг явуулж, хаа нэгтээ нөгөөг угтах буурал хорвоо л харин хэнэггүйхэн хэвээрээ . . .
Бүрэн эхээрээ...

Би гэж...

Би гэж хүн байсым
Би өөрийнхөө эхлэл байсым
Биенээс тасарсан үргэлжлэл байсым
Бичиж дуусаагүй шүлэг байсым
Биелэгдэж гүйцээгүй мөрөөдөл байсым
Би гэж хүн байсым
Биесээ дуурайсан үрстэй байсым
Биендээ ууссан ханьтай байсым
Биеэрээ үүсгэсэн амьдрал байсым
Би өөрийнхөө төгсгөл байсым
Би гэж хүн байсым Бүрэн эхээрээ...

Ангарай .

Их гарын гар хадуур шунгинан ширвэх тоолонд шагай давсан өндөртэй өвс ширхэг ширхэгээр тасарч суурин дээрээ нугаран унана. Түрүүчийн ширвэлтэнд унасан өвс дараагийн ширвэлтэнд залуугийн зүүн хөлний хойно ирж мөр болон зурайх нь залууг бүтэн мөр ширвэдгийг харуулна. Их гарын хадуураар бүтэн мөр явна гэдэг нь бараг л бага дөрвөн ханатын буйрын чинээ дугуйрна гэсэн үг. Гурийтал зурайх мөр сүүдэртэх нь энэ газрын гарц муугүй байгааг илтгэнэ. Залуу нэг таталтандаа төө хэрийн газар татах авч өвсөн дэл үлдээхгүй хуйхаар нь хадах нь энэ ажлыг сурсан нь илт.
Ширвэлтээс ширвэлтэнд ганхан байгаа нь нэг их хүч зарахгүй мэт боловч, халтартаж хиртсэн хүзүү, шанаагаар нь хөлс урсан эрүүнээс нь үй зайгүй дусалж, далны далбаа болон гэдэсний булчин нь гүрвэлзэх нь нилээд хүч орж байгаа ажээ. Хадуурынх нь шунгинах дуу бүдгэрч ён ён хийж эхлэхийн алдад залуу
“За даа өвсний чийг ерөнхийдөө гарчихлаа бага үд болж байгаа хэрэг. Нэг амсхийж цай уунгаа хадуураа давтая байз” гэсэн шүү юм бодоод хаячихгүйн тулд хадуур үрдэг хайргаа гутлынхаа түрийнд лавхан дүрж, хадуураа мөрөн дээрээ шидэж ишэн дээр нь гараа тэгнээд, арлы нь босгоод дээгүүр нь юмханаар бүтээсэн морин тэрэг өөдөө алхлаа.
Чөдөртэй хул морь нь нэг их холдож шальсангүй тэрэгний хойхонтой ялаархан, үүрэглэнэ.
Залуу өглөөхөн пурхийлгэсэн хар цайнаас хэд залгилж, амандаа орсон цайны шаарыг тургиад, оромжиндоо шурган орж гараа салаавчлан хэвтлээ. Өчигдөрхөн цохиулсандаа шүүрсэн цус нь хатсан хэдий ч уруул нь чимчигнэн хөндүүрлэнэ.
Залуугийн нэрийг Агваан гэнэ. Гэхдээ энэ нэрээ мань залуу бараг мартчихсан. Тэр жил цэргийн комиссоор ороход л нэг дуудсан санагдана. Нутаг усныхан нь түүнийг Ангарай л гэнэ. Энэ нэрэндээ бүр ижил дасал болчихсон. Ангарай хүн харахад доод уруул нь бага зэрэг сулавтар унжихаас өөр өөлөх юм түүнд үгүй. Харин ч тэгш сайхан бие, өндөр нуруу, эр хар мах, алагласан хоёр нүд, яралзсан цагаан шүд гээд хэрийн эрд заяахааргүйг заяасан нэгэн. Яагаад Ангарай гэх болов гэхээр ямар нэгэн юмыг жаахан удаан бодож байж ойлгодог гэмтэй. Нэг юм бодохоороо амаа хагас ангайгаад таг болчихдог болохоор нутгийнхан нь түүнд Ангарай гэдэг хоч хайрласан хэрэг.
Ер нь хөдөө нутгийнхан голдуу давхар нэр хочтой байдгийн адилаар эдний нутгийнхан, энэ голынхон ч гэсэн бүгд л нэр хочтой. Сахал Амбаа, Пуужин Дугар (худлаа залдаг), долон хүзүү Гоможав (урт хүзүүтэй), Гүзээ Гончиг, Чийг Чимэд (согтуудаа өмдөндөө шээсэн), за тэгээд Халзан Дамба, Хамар Пүүжээ гээд бүгд л ийм болохоор мань эр ч ийм байх ёстой мэт бодно. Бусад нь нэр нь орсон байхад мань эрийг Мангар Ангарай, Алмай Ангарай гэх мэтээр том жижиг хөгшин хөвөөгүй л нэрлэнэ.
Мань Ангарайд өөрийн гэх эд хогшил, мал ахуй гэх юм байхгүй л дээ. Ээж нь хазгар Дулам гэж хөгшин байж байгаад тэр жил бурхан болсон. Эжийгээс нь үлдсэн ганц гэр байх. Түүнийгээ зун намрын дулаан цагт хураачихна. Өвөл хавартаа хэн нэгнийг бараадуулаад барьчихна. Бороо усны улиралд барьдаггүй болохоор тэрүү муу гэр нь хэвээрээ шүү л байгаа юм.
Өөрийгөө хэний хүү гэдгийг мэддэг ч үгүй, боддог ч үгүй. Нутгийнх нь хөгшчүүлийн ярих нь тэр жил жин тээж явсан зүүн аймгийн хэдэн улс унаа мал нь хэцүүдээд Дулам авгайн хавиар хэд хоносон. Тэднийг ахалж яваа бололтой ачаа бараагаа янзлаад явдаг өндөр хар хүнтэй төстэй л гэлцдэг. Үнэн худлыг Хазгар Дулмаас өөр хэн ч мэдэхгүй.
Амьдрал нь тарчигдуу болохоор Ангарай юм юманд сүрхий. Чадахгүй зүйл түүнд бараг үгүй. Өвс хадлан, идэш ууш, айраг цагаа, ан ав, адуу мал, ноос үс, эсгий шир гээд бүхнийг л чадна. Чадах чадахдаа нутгийн хэдэн залуучуудыг атаархтал чадна. Чаддаггүй юм нь ердөө хүний өөдөөс хараад юм ярина гэж үгүй, хүнтэй хэрэлдэж маргана гэж үгүй, онгирч сайрхахыг мэдэхгүй, хүний өөдөөс гар далай нь гэж байхгүй хэвтэж байгаад л нүдүүлнэ. Олдсныг хүртэж олдохгүйг харах ч үгүй. Харин ангарайтах нь үнэхээр дэндүү.
Багавтар хүүхэд байхдаа тарваганд урхи тавьсан нь орчихсон байж. Тарвага нүхээ дотроосоо булаад цаашаа хараад хэвтчихснийг Ангарай татаад дийлдэггүй. Өглөө урхиа эргэхээр явсан хүн чинь тарвагаа хөлдсөн чигээрээ орой болтол яаж гаргахаа бодон ангарайтсан байгаа юм. Тэгж тэгж нэг султгаад тарвага цаашаа зүтгэх агшинд татсан нь гараад ирж.
Бас нэг удаа цэргийн зарлан аваад нутгийн залуустай хөөрөөд халчихаж. Тэр нь анх удаа л даа чааваас. Тэгээд Хуц Магнай гэдэг айлын хотонд хоносон удаатай. Яасан гэхээр Хуц Магнайн хар халзан хуц хүн мөргөдгөөрөө алдартай. Халамцуу Ангарай хотны цаана бие засчихаад хураад хэвтчихсэн хонины хажуугаар явж байтал нөгөө хуц харагдаж гэнэ.
Мань хүн гараа зангидаад хуцанд үзүүлтэл хуц ухарч байна. Бүр далайтал өшөө ухраад байна. Тэгэхээр нь зүгээр тоглоод тонгойтол гал манараад л . . . тэндээ хоносон хэрэг. Маргааш нь цэргийн комисс тэрийг сонсоод л тэнцүүлээгүй . Түүнээс хойш тэр зарлан марлан манай хүнд ирээгүй. Яагаадыг Ангарай яаж ч мэдхэв дээ.
Гар хөлийн үзүүрт зарагддаг болохоор тэрүү эсвэл угаас хүмүүний утга учрыг арай түлхүү ойлгодог болоод тэрүү хөгшчүүл Ангарайд ам сайтай. Атга ааруул, аяга тос, айраг цагааг харамгүй өгнө. Зарим нэг нь онгорхой цоорхойг нөхөөд өгөх жишээтэй. Хичнээн сайн сайн гэлээ ч юу юугүй төлөг бариад өгчихгүй л дээ.
Энэ голын хүүхнүүд ихэнх нь эрд гарч одов. Харин энэ голдоо л гайхагдах сайхан хүүхэн Гиймаа гэж байх. Гунхалзсан сайхан алхаатай, гурваар дарсан гэзэгтэй, дүрэлзсэн алаг нүдтэй, нумарсан хар хөмсөг гээд энэ нутагт яаж заяасан юм гэмээр. Алиа хонгор аашинд нь хачин их зохисон хацар дээрх хонхорохй нь хүртэл хавийн эрчүүдийг аргамжаад байх үзэсгэлэн хангалттай заяажээ түүнд. Нутгийн залуус үүрээр ч нэг, өдрөөр ч нэг, шөнөөр ч нэг гүйгээд бардаггүй. Алдартай адтай тэр охиныг зарим нэг нь гуйж гувшаад аргалж аргадаад дийлээгүй. Хөөрхий минь эхгүй өссөн, эцэг нь Сахал Амбаа гэж хаа нэг балгачихаад охиноо байтугай өөрийгөө ч мэдэхээ байчих үе байх. Тэр үеэр нөгөө гайнууд зовоохыг яана.
Тэднийд оонын эврэн шор байх. Охин түүнээс сална гэж үгүй. Өдөр ч шөнө ч өөртөө авч явна.Түүгээр шордуулсан нөхдүүд энэ голд хэд хэд бий.
Сумын заан Очир цэргээс халагдсан жилээ цээж хаялан ёстой л нэг энэ голын хөндий багадах шиг санагдаж явсан юм байлгүй. Баахан залуучууд дагуулан хэд хоног л Хөшигтийн хөндийгөөр өгсөж уруудан давхилдаж хэний айраг эсэж, хэний охин өсөө бол хэмээн ханхалзтал, амтай болгон л бие хаа тэгширсэн шарагчин шиг амьтан нэг бий хэмээн Гиймаагаа л зааж дээ. Заан ч яахав энэ зэргийн охины учрыг олохгүй бол эр цэрэгт явсан гээд ч яахав, энэ нутгийн заан гэгдээд ч яахав болтой юм яриад л . . .
- Заан нэг учрыг нь олох байгаа хэмээн бараа бологчдын зарим ч бахархаад л, зарим нь ч бас атаархаад л авч. За тэгээд заан Сахал Амбаагийнхаар хоног тааруулах болж. Саахалтын газар нөхдүүд хүний мууд дурлан хүлээж суухгүй хаачихав.
Сахал ч яахав дээ сахлаа илээд л заан ирлээ гээд л бөөн далим. Тун удалгүй сахлаа сэрвэгнүүлээд нам. Үйлтэйгээрээ муу охин л өнөө заантай чинь үзэж өглөө дөө. Хөөрхий охин тэр муу согтуу мангар хар юмыг яаж дийлэхэв. Болохоо байдгийн даваан дээр өнөө муу хуухнагнаас нь атгаад авч дээ.
Эрхий долооврын завсраар эгээ л нөгөө муу хоёр бөндгөр нь цувчихсангүй. Охин атгасан чигтээ хөтлөөд гаргаад ирж. Заан дэмий л
- За ахын дүү жаахан аяар байж үз. Улс амьтан харчихана. Гиймаа миний дүү одоо болно гэж хошуу цорвойлгон гуйж гувшсаар байж нэг юм тавиулаад юун эм номхотгохдоо манатай харин бүр битүү хөнгөлүүлчихээ шахаад алцгансан юм л нөгөө хэдрүүгээ очих нь тэр. Нөгөө хэд нь дор дороо хавчигнан шоолох аядавч зааны гарын шүүс болчихгүйн тулд тэгэсхийгээд дуугаа хураалаа.
Сумын заан маань эм заан болчихоо шахсан энэ шөнөөс хойш тэднийх рүү эрчүүд зүглэхээ байсан гэлцдэг.
Өнчин өрөөсөн өссөн болоод тэрүү Гиймаа Ангарайг их өрөвдөнө. Орж гарах болгонд нь онгорхой цоорхойг нь цойлдоно. Цай хоол аялуулж өгнө.
Хэдийгээр хүн хар хавьтуулахгүй ч гэсэн нэгэнт нас бие гүйцэж, ид насан дээрээ яваа бүсгүй хүний хувьд ёстой л харцыг талимааруулж, хайрыг амсуулсан нэгэнд хамаг бүхнээ нээн өгч, халуун биеийн жаргалыг хамтдаа эдлэхсэн гэвч энэ нутагт тийм сайхан залуу даан ч нэг харагдахгүй ажээ. Хар багаас л сэтгэлд нь тогтсон хүчээр түрэмгийлэхийн эсрэг тэмцэх энэ л совингоороо тэмцсээр байгаад өдий хүрчихсэн нь энэ юм.
Сахал Амбаагийнх өнгөрдөг хавар хаваржаандаа ганц гэрээр байсан үе. Хэдэн адуугаа дэллэж, хөөвөрлөх юм болж Ангарай л очиж тусалсан хэрэг. Модон хайсанд хашсан адуунаас өөртөө ойрхон өнгөрсөн муусайн даага сарваануудыг цавьдаж татаад, чихдэн дарж, шээс алдуулж байгаад л дэллэх нь харахад үнэхээр урамтай. Өдрийн хугас хүрэхтэй үгүйтэй ажил шувтарчихав. Сахал муу морь тэргэндээ хэдэн шуудай хялгас, хөөвөр ачаад бригадын төврүү сүн. Гиймаа л харин
- Алив Ангарай наад сугаа ханзалчихаж. Би шидээд өгье гэсээр орлоо.
Тэр орой Гиймаа хярамцагтай бантан хийж өгч, Ангарайгийн хамаг хөлс нь сад тавиад унтаж байлаа. Ангарайгийн унтах зуур лааны сүүмгэр гэрэлд түүний ханагар сайхан бие, ханхар цээж, эрүү шанаа түүш гээд бүгдийг нь ичих зовох зүйлгүй тул нэгд нэгэнгүй харж суув. Шөнөөр гэтэж өдрөөр хулмалзаад явдаг шалхайсан, шалчийсан юмнуудаас цаанаа нэг өөр ажээ. Гэтэл гэнэт эр хүний содон үнэр үнэртээд, дотроос нь нэг юм огшоод нэг л биш.
Ангарайд гэнэт юм эрвэгнээд байх шиг санагдаж сэрж ядан хартал Гиймаагийн зөөлөн улаан уруул цээжин дээгүүр нь тэнүүчлээд, хатуу дээрээ улам хатуурсан бумбан хоёр хөхнийх нь толгой сэрийж, мань эрийн гэдсэн дээгүүр ирвэгнүүлээд л . . .
Харин манай хүн “Гиймаа яагаад нүцгэн болчихсон байнаа” гэж ангарайтаж хэвтэв.
Хэсэг хугацааны дараа ертөнцийн жамт ёс болдгоороо болж, жаргалын дээд гэгч нь жирэлзээд жирвэгнээд өнгөрсөн боловч аль алинийх нь анхны тохиол учир хэн хэн нь сайн мэдэрсэнгүй.
Аяа, алд биений амраглалыг
Алаг хорвоо алагчилдаггүй ажээ
Амбаа гурав хоног ирээгүй
Ангарай гурав хоног гараагүй ээ . . .

Жин үдийн халуун нуугиж байсан хэдий ч хаяаг нь эргэн тойрон шуусан таван ханатын дотор хэдэн залуус жаран хар эргүүлж сууна. Гэрийн эзэн Хамар Пүүжээ. Хожиж байгаа юм байлгүй нүүр дүүрэн марсайтал инээгээд л, дэргэд нь Халзан Дамба, нөгөө нэг нь Шүгэл Гочоо (унтахдаа унгадаг) нар ажээ. Бас хоёр нөхөр харж сууна. Ам Балдан энгэртээ онц буудагчийн тэмдэг санжигнуулан элдвийг зогсоо зайгүй бурна. Нөгөөдөх нь Чийг Чимэд. Мань эр мултарсан бололтой уруу царайлна. Тоглогч дундаас Халзан Дамба дуугаа өндөрсгөн доороосоо дээшээ татаж байгаа бололтой
- Ханан хээтэй чанс
Хаяа голын бургас
Хамар муутай Дууяаа . . . гээд л эхэлтэл байдаггүй ээ яг л энийг отож суусан Хамар
- Дураа цааш нь
Духаа нааш нь
Дууяаа та хоёр
Хаалгаар гарахгүй
Хаагуур гарах гэсийм . . . аваад ир гээд хашгирч босов.
Духдуулсандаа харамсал хорсол агуулсан Халзангийн нүд ширээн дээгүүр гүйлгэнээд, хагартлаа баярласан Хамарын харц авгайгаа эрэн тэнүүчилнэ.
Хамарын авгай Цэвэл гэж халбин шар хүүхэн тогоо нэрээд үнэрт нь болсон уу, халуунд нь тэрүү нүүр нь ухаа ягаанаар бутарч дан дээлэндээ багтаж ядан халбилзаж, бүхий биеэр нь хөлс дааварлаж, хоёр хөхөө булцагнуулан, хонгоныхоо махыг холбилзуулан, хойш урагшаа холхино. Нөхрийгөө хожоод байгаад сэтгэл нэн таатай байгаа бололтой тас тас хөхрөнө.
Нөхөртөө гурван усныхыг өгч, хоёр усаар авсан хатууханыг бусдад нь өгөөд байхаа ягаан Цэвэл андахгүй гэж байгаа.
Хамрын эх болох Ханд хөгшин гэрийн сүүдэр бараадан хярам залгилж сууна. Гадаа нар шараад, гэрт тогоо нэрээд халуунд хөгшин байж ядна.
Гэр дотроос Ам Балдангийн амарцарлах дуу гарч
- Өчигдөр муу Ангарайг нэг болгож тавьсан даа гэтэл Чийг өлгөн авч
- Харин тийм. Муу мангар чинь зааныг татаж шургачуулаад хамрыг нь халцлаад баллах дөхөв шүү гэтэл Хамар
- Өө, тэгээ юү? Заан тэгээд барахгүй юмуу? гэтэл Ам
- Мангар чинь хоёр шуундаа ч бяртай юм билээ.
- Тэгээд яав?
- Яахав тойрч зогсож байгаад тээрмэнд оруулахгүй юү муу мангарыг. Тэгсэн нөгөө л нугдайдгаараа нугдайж, сарьсдуулсан тарвага шиг л хэвтээд өгсөн. Гэтэл Хамар
- Хн! Тэгж л таараа. Тэр ямар босохыг мэдэх биш. Гэтэл Ам
- Босох гэж баахан бодож хэвтэхийн байгаа биз хэмээн пар пархийлдэж гэр дүүрэн согтуучуудын инээд.
Харин Ханд эмгэн гадаа
“Өнөө муу Ангарайг энэ хэд бас л шоглож дээ янз нь. Хэвтээд босдоггүй юм гэсэн. Хэрэв босож ирээд сэгсэрвэлч эд нар юм болохгүй л дээ” гэж дотроо өмөөрөн бодно. Тэгтэл гэрээс дахиад л Ам
- Цуутай хүүхэн хуримгүй гэж үнэн юм даа. Нөгөө гайхал Гиймаа чинь гэдсээ чирээд явна гэсэн. Ямар амьтан нь очоод хээлтүүлчихдэг байнаа хэмээн эгээ л мал ярьж байгаа юм аятай ярих нь хоёр ч удаа шордуулсандаа хорсож байгаа нь илт. Гэтэл Ягаа бутарсан Цэвэл тэндээс ярианд оролцож
- Яав! Яргуй үнэрлэсэн ямаан түрүүч шиг гүйлдээд байсан яаж ч чадаагүй дээ яс чинь үйрэх гээд байна уу? гэж ам асуунгаа
- Чам шиг эрийн өөдөс мань мэтийнхээ аяганы шавхаруу эргүүлээд явбал барав. Ам Балдантай төстэй улаан нялзрайнууд энэ арын хөндийд нэгээр тогтохгүй бий л байх шүү гэж жоготой нь аргагүй тас тас хөхрөнө. Түрүүнээс хойш дуугай суусан Чийг Чимэд юу ч хэлж чадахгүй ээрэн суугаа Амыг харангаа
- Аа, яа яа! Ягаан тэгж байгаад Амыг давж л дугарах ам даг шүү гэж халуун сархад хүртэж байгаа даа долигноод авахаа мартсангүй.
Ханд эмгэн эдний яриаг чагнан дотроо Ангарай болон Гиймааг өмөөрөн
- Энэ муусайн жаргалдаа хадуурсан юмнууд юу ч хийхгүй байж хүн гоочлоно гэнээ гээд гэрийн хошлонгоос татан босож, орж ирээд
- Та нар ер нь яасан улс вэ? Энэ муу хүүхний (бэрээ хэлж байна) гарыг харж илүү долоон юм горьдож, архи айраг эргүүлж, өдөржин шөнөжин яс (даалуу) шажигнуулж суух хооронд чинь зун намар өнгөрлөө. Өөрсдийгөө яая гэж байж өрөөлийг муулж суудаг та нар. Тэр муу охин хүүхэдтэй болоо л биз. Эцэг нь хэн байх нь та нарт ер нь ямар хамаа байна? Эрүүл согтуу нь мэдэгдэхгүй юмнууд энэ хөндийгөөр давхилдаад, чадсан ч юмгүй хэвтэж хаяа хатавч самардаад, авгай хүүхэн шуугиулахаас өөр юм байхгүй та нараас л дээр хүн байж таараа. Яахав охин амьтаны үйлийн үр.
Айлын охин хүүхэдтэй болоход Ам Балданд ямар хамаа байна. Ам хамраа хамьж, хормоо хотоо хумиж суувал барав гэж Ханд хөгшин хэд хоног нойр авхуулаагүй тэдэнд ам ангайсан дээрээ нэг сайн хэлээд авья гэсэн янзтай
- Наад энгэр дээрхи санжигнаад байгаа чинь нөгөө мундаг бууддаг тэмдэг гээ биздээ? Дайн байлдаан болоогүй байхад чи ер нь сормуусаа л буудахгүй бол юугаа буудаа аж. Тэгээд ч чи чинь байшин барьдаг цэрэгт явсан гээ биздээ? Гайхуулах юмаа мөн олждээ. Цаашаа наашаа санжийгаад л яваа харагдахым. Ядаж ганц мөндөл ганзаглаад явахыг чинь би л мэдэхгүй юм байнадаг. Бас тэр муу Ангарайг зодсон гэнээ гээд Чийгрүү хандаж
- Чи наад Чийг нэрээ яаж авсанаа санадаг шүү юм байгаа биз гэх нь ихэд зэвүүцэнгүй харагдана.
- Нэг голын хүүхдүүд байж эвтэй байж болдоггүй улсуу? Та нар шиг юмнууд эрийн дайтай эр байж чадах биш, ганц борлонгийн мэдэл байхгүй байж ямар юмаараа тоглодог юм. Одоо тарцгаа. Чи ч гэсэн наад тогоо шанагаа боль хэмээн бэргэндээ ширүүлэв.
Ер нь ч тарах болж байсан дээр Ханд хөгшиний жилдээ нэг хангинадаг нь энэ жил энэ хэд дээр таарч нилээд сайн авхуулав. Салганаж гуйвсан хэдэн юм тэгэсхийгээд гуйваж дайвсаар гарцгаав. Хичнээн согтуу галзуу ч хөгшчүүдийнхээ үгийг сонссон дүр үзүүлээд гарахаа мэднээ сүрхий.
Тэднийг явсаны дараа зэлгээн цай залгилангаа Ханд эмгэн
“Нутгийн хэдэн тулхтай хөгшид ойчоод, ойчоод өглөө. Мань мэтийн үхэх шахсан чавганцын үгийг ямар авах биш. Тэгэсхийгээд дуугайхан гарч байгаа нь их юм. Яана даа энэ улс амьтан. Яаж шүү нэг юм цаашаагаа амьдрах шүү юм бол. Өнөөгийн залуус гэж нэг л их том том юм ярьж архи уусан, дээшээ харж гэдэс илж хэвтсэн улс. Ийм амьтасд энэ уул ус, улс орноо орхиод явах юм байхдаа бид зайлуул даа гэж. Арай гайгүй гэж байгаа нь Ангарай” хэмээн бодлоо хөврүүлэн сууна.
Тэргэн доогуур орж хэвтсэн Ангарай хэсэг зуур зүүрмэглэх аядана. Уруулынх нь язархай дээр ялаа суугаад унтуулахгүй. Тэгээд өчигдөрийн болсон явдлаа эргэж санав.
Заан Очир тэргүүтэй нутгийн хэдэн луугарууд айраг архинд халамцан давхилдаж яваад голын эхэнд өвс хадаж байсан Ангарайг хараад давхилдаж ирэв.
Тэдний дундаас Пуужин Дугар
- За хэнийхээ өвсийг хадаад хэнхэг царайлаад унав. Чамаас болоод нутгийн хэдэн унах шахсан хөгшчүүл аяга айраг уулгачихгүй хадлан тариа гээд үглээд салахгүй юм. Гэтэл хажуугаас нь Ам
- Чамд ямар нойтон хошуутай юм байх биш. Юундаа өвс зулгааж суугаа юм, өөрөө гудрах гээ юү? Тэгэхийн оронд ганц биеийн жаргал хөөгөөд айраг цагаа эргүүлж, айлын охин хормойдсон шиг явахгүй гэтэл заан мориноосоо бууж хантайрангаа
- Чадахгүй л дээ наадах чинь. Аягүй бол хүүхний дээр гарчихаад яадаг юм бол гээд ангарайтаад гацчих юм байгаа биз гэтэл бүгд л бүдүүн нарийн дуугаар паржигналдан инээлдэв. Гэтэл Ангарай
- Та нар наад морьдоо хадсан газар гаргачихгүй юү. Хадах өвс гишгэлээд байна гэтэл Пуужин Дугар
- Өө, муу алмай Ангарай чинь юу гэнээ гээд чаддагаараа ташуураа далайтал цочсон хүн хүн ална гэгчээр Ангарай гэнэтхэн барьж аваад тонгорчихов.
- Алив чи наашаа яваад ирээ. Хараад байсан чинь барилдчих шинж байна уу, үгүй юү? гэж энэ жилийн сумын наадмыг авчихсан заан ихэд басамжлангуй янзтай урд хормойгоо шуун ойртов. “Заан заан л гэнэ. Энэ ер нь шүдлэн гунанаас хэр бол гэж бодсон Ангарай ер нь яадгийн барилдаад үзье. Сайн л бол унана л биз” хэмээн харин ч нэг ангарайталгүй бодож амжив. Гэтэл тал талаас нь
- За заан минь наадхыгаа тарагных нь савнаас салгаад хэд хоног хэвтүүлээд өгвөл бид хэд хэд хоног аяга тагш юм эргүүлж болох байгаа хэмээцгээв.
Заан ч яахав дэвдгээрээ дэвж, шавдгаараа шавж, сүрийг үзүүлж дүрийг олов.
Ангарай харин дуурайж хоёр гараа гозойлгосон болсон нь эв хав ч гэж алга хөөрхий. Нөгөөдүүл нь хажуугаас нь
- За наадах чинь хуц биш заан шүү, мөргөлдөхгүй барилдах юм шүү хэмээн тавлах нь сонсогдов. Хоёул нилээн ноцолдов. Бодвол заан юу юугүй бярдаад хаячихаж чадахгүй байгаа бололтой. Харин ч барьсан барьцыг алдуулах гэж нилээн тэвдэж байгаа шинжтэй. “Энэ муу чинь нилээн бяртай юмаа” гэж бодохын зуур Ангарай зааны мөрөн дээрээс атгаад авав. Заан тавиулчих санаатай хойшоо зуларч байна.
Тэрхэн зуур Ангарайд нөгөө тарвага бодогдож жаахан сулруултал дагаад сулрах шиг болохоор нь хүчтэйхэн дугтартал жоохон хүүхэд шиг л год гээд ороод ирэв. Тэгэхдээ бүр хоёр хөл нь саваад эгээтэй л нүүрийг нь цохьчихсонгүй. Их л хүчтэй татсан бололтой.
Эвгүй унасандаа ичсэн, уурласан заан босож ирэх мөртөө гараараа саваад уруулыг нь хэгзэлчихсэн нь энэ. Гэтэл тал талаас нь амьтанд боорлох ноход мэт хэд хэд ноцсоноо мордон давхилдав. Ангарай ч яахав сурсанаараа хэвтээд өгсөн хэрэг.
Тэднийг явсаны дараа Ангарай
“Хээцэс. Заан заан гээд л байсан тарваганы дайны л амьтан шивдээ” гэж дотроо нилээн омогшив. Ер нь өнгөрсөн хаврын тэр явдлаас хойш Ангарай өөртөө бага ч гэсэн итгэлтэй болж. Өөрийгөө бусдын адил хэмээн үздэг болоод байгаа. Дээр нь энэ хөндийдөө л сайхан гэгдэх Гиймаа өөрийг нь илж таалж энхрийлснийг хэлэхүү. Зүгээр ч үгүй Гиймаагийн тачъяадан гийнаж дуу алдах нь үе үе бодогдож, тэр гэхийн тэмдэггүй нялхамсаг үнэр нь үнэртэх шиг болж тэр бүгдийг санаж суух дуртай. Гэхдээ хавраас хойш ичсэн үү яасан Гиймаагийнхаар очоогүй. Саяхан наадмын дараахнаар цэнхэр торгон дээл өмсөж, пансан алчуур мөрөн дээрээ хаясан Гиймаа аавтайгаа айлчин хийж явахтай нь таарсан.
Ааваасаа түрүүлж гарч ирсэн Гиймаа айлын уяан дээр Ангарайтай тааралдахдаа
- Сайн л явна уу даа? Ойрдоо манайхаар үзэгдэхгүй яагаав? гээд энгэрийг нь гөвөнгөө
- Ишш! чи минь наад хувцас хунараа янзалж өмсөж бай, үс зүсээ засаж, өөдөө дээшээ харж, өнгөтэй зүстэй яв. Чи чинь одоо бусдын адил жирийн л нэг хүн . Урьдын Ангарай биш эр хүн шүү дээ гээд энгэрийнх нь товчийг товчилж өгөөд
- За тэгээд эрүүл саруул сайн сууж байгаарай гээд цаанаа нэг уярангуй бас гуниглангуй харснаа том паргар гарыг нь удаан гэгч нь нэг сайн атгаад эргээд мориндоо мордоод аавтайгаа явчихаж билээ.
Тэгэхэд Ангарай юугаа мэдэхэв дээ. “Гэдсээрээ сүрхий таргалаа юу даа” гэсэн шүү юм бодоод ангарайтаад л үлдсэнсэн. Ангарай энэ бүгдийг бодон уруулаа тэмтрэн хэвтэнэ.
Энэ удаагийн бодолт урд урдынхаас тэс өөр хурдан бөгөөд хариутай байх ажээ.
- Цаг цөвүүн болж хүн хүнээ барьж идэх нь дутаж байх шиг байна гээд л Ханд эмгэн, дээр аргалыг нь буулгаж өгөх зуур үглээд байсан. “Хүн хүнээ барьж идтэл өлсөх нь ч юу л бол” гэж Ангарай шүднийхээ завсраар өвс шургуулангаа бодно.
Өвсний шинэхэн шүүс аманд нь амтагдахад
“Хүн ч ямар өвс идэх бишдээ. Үгүй тэгээд яах гэж хадна вэ? Өвсийг үхэр иднэ. Үхрийг таргалахаар хүн алж идэх гээд байдаг. Хүн ч ер тэгж байгаад юу гээчийн муухай амьтан бэ”.
Эгэл жирийн хүнд бол жирийн нэгэн гаргалгаа мэт боловч Ангарайд бол их том асуудал мэт болж тэр цааш нь үргэлжлүүлэн бодно.
“Өвс, ус наргүй бол хатаж гандаад үхнэ. Өвс өвсөө идэхгүй. Өвсгүй бол үхэр тураад л үхнэ. Үхэр үхрээ идэхгүй. Харин хүн!!
Өвс ч үгүй, үхэр ч үгүй бол хүн ер нь яах бол? Аягүй бол хүн хүнээ идэхдэг шүү. Яг саяын хэд шиг бөөрлөж байгаад л идэх байх. Явж явж хүн л ер нь бузартай амьтан юм шив дээ. Ер нь ингэж ч хүн хүний адаг болж явах ч гэждээ би. Намайг бусдын л адил хүн гэж Гиймаа хэлсэн. Алийн болгон ингэж явахав. Эднээс ч айгаад байх юм алга. Заан нь ийм тарвага шиг байгаа юм чинь бусад нь зурам шиг биз” хэмээн бодов.
“Тэгээд ч ер нь үдийн нар шарах нь. Энэ хооронд Гиймаагийнхаар орчихоод ирье байз” хэмээн санаад муу янгиагаа гар дээрээ тохоод чөдөртэй морьлуугаа алхав.
Хул мориндоо мордоод гол уруудтал сэвс хийсэн багахан салхи сөрөөд хул морь сэмбэлзтэл алхлана. Урд шөнийн борооны чийг ногооны униартай хөндийгөөр нэг суунаглана. Галууд ганганаж цуглаад холын аянд бэлтгээд, газар дэлхий налайж, эгээ л саяхан нярайлсан эх мэт, ганц нэг дов толгод ногооноороо. Айл айлын яндангаар цэнхэр утаа суунаглаад, дээвэр дээр дэлгэц дэлгэц ааруул ээзгий, арьсандаа багтаж ядтал таргалсан адуу мал зэл зэлэн дээр багшраад айдгүйгээ авдрандаа хийсэн мэт ажээ.
Тэртээ Хөшигтийн хөндийд зэрэглээ гүйгээд л, голио царцаа энд тэнд дуугараад л, гоё ганган цэцэгс эцсийн удаа дэлгэрч хэнзлээд, ерхөг согоовор толгой хаялан бөнжигнөөд, ертөнц тэр аяараа анир гүм, амар амгалангийн орон гэж ийм л байдаг байх.
Хөдөөний сэнгэнэсэн агаар хүмүүний сэтгэлийг хөглөн дэгдэнэ. Ангарайгийн сэтгэл ч урд урдынхаас тэс ондоо хөвөлзөж, хэн нэгнийг дуурайн эмээл дээрээ хөндлөн сууж, ийш тийш орчныг хараачлан явах нь энэ нутгийн ирээдүйн эзэн гэлтэй.
Тэгэн тэгэн явсаар Гиймаагийн гадаа иртэл хөгшин халтар нохой нь ганц нэгхэн залхуутайяа хуцсанаа Ангарайг танив бололтой сүүлээ шарвасан болоод эргээд нуга.
Гэрт ортол гэр нь нэг харанхуй даагаад, хойд авдрын наагуур Сахал Амбаа нам цохиулсан аятай дүнгэнэтэл хурхирна. Хүн орж чимээнээр сэрсэн Амбаагийн нойрондоо манарсан нүдний хараа нь хэсэг зуур тэнүүчилсэнээ, амаа хэд тамшаална. Данхтай хүйтэн цайнаас цоргоор нь хүд хүд залгилж урт амьсгаа авсанаа, амаа адуу шиг ангайн эвшээж шилээ шөргөөнгөө
- За, Ангарай хаа хүрч явна. Долоон хүзүүгийн өвсийг хадаад байгаа гэсэн үү? Ахдаа энэ жил гайгүй сайн арван бухал гэснээ үгээ гүйцээлгүй
- Өө, гүүний цаг болчихож саахалтын Сүрэн манай хэдийг хамтад нь шувтрах байх. Яаж гүүнд гаръя даа гэж бодож суусан юм. Ашгүй чи ирлээ гэж заллаа. Ангарай ээрэн түгдчин байж
- Үгүй, Гиймаа ...? гэтэл
- Өө, булдруу чи мэдээгүй билүү? Шинжилгээний жолооч хархүүг дагаад хот орсон. Ойрын мөд ирэхгүй байх. За, за гараарай цаана чинь гүү хураачих шиг боллоо гэхдээ сэтгэл нь бас зовож байгаа шинжтэй. Ангарай юу гэнээ гэсэн шиг жинхэнэ төрхөндөө орчихсон зогстол Сахал
- Өө, мартах нь үүнийг чамд өгөөрэй гэсэн гээд нэг баадан атгуулав.
Ангарайгийн дотор харанхуйлж, толгой дээр нь тогоо хөмөрчих шиг болов. Яаж унага татаж, мориндоо хэрхэн мордож, яаж явсанаа ч мэдсэнгүй нөгөө гоё ганган байгаль дэлхий ч байдаггүй. Нэг л мэдэхэд муу оромжиндоо ирчихсэн, уушиг зүрхнийх нь гүнээс нэг юм енгэнэн дээш огшин хоолойд нь ирж тагларна. Уйлах гэдгийг бараг мэдэхгүй дээ зайлуул. Хүн юм болохоор Ангарайгийн сэтгэлд хайр сэтгэл, харамсал харуусал гээд юм юм л байсан бололтой.
Бачуурч бачуурч баахан байсны эцэст нэг амьсгаа авч баадангаа задалсан нь саарал даалимбан цамц, саравчтай малгай хоёр аж. Жирийн үед баярламаар эд боловч одоо түүнд ямар ч утга алга.
. . . Цамцаа олон ч жил өмссөндөө. Аргагүй юм жилдээ наадмаар нэг гаргаж өмсөнө. Бусад үед нь гэртэйгээ хураачихна. Харин малгайнаасаа бол өвөл зуны алинд ч салахгүй.
Хорин хэдэн жилийн дараа хотоос нэгэн өндөр биерхүү залуу энэ нутагт ирж Ангарай гэдэг хүнийг сураглах юм гэж Хөшигтийн хөндий, Бөхөгийн голынхон байтугай баадантайгаа тэврэн суугаа Ангарай яахан мэдэх билээ . . .

Бүрэн эхээрээ...

Охид бүсгүйчүүдээсээ уучлалт хүсмээр байна.

Улс орон маань урьдын нэгэн хэмийн хэвшмэл байдлаас гарч зах зээл хэмээх нүдэнд үл үзэгдэх том шилжилт рүү, шинэчлэл рүү эргэлт буцалтгүйгээр орлоо. Орлоо ч гэждээ ороод бараг 20 шахам жил болох нь. Энэ хооронд амжилт олохоосоо илүү алдаа завхралд илүү автаад байх шиг. Магадгүй мөхөс би улс орон маань дээгүүрээ хэр зэрэг дэвшилттэй амжилттай явааг мэдэхгүй байж болох юм. Гэхдээ ард түмэн бид улс орны амжилтын түвшинг өөрийнхөө амьдралын түвшингөөр л хэмждэг гэж боддог. Улс эх орны толгойд ямар хүн, ямар нам, гарч ямар намын туг намируулах нь нэг их сонин биш гагцхүү эгэл жирийн ард түмний гэдэс цатгалан, сэтгэл санаа өөдрөг байх нь чухал байх. Xэт өрөөсгөл ойлголт байж болох. Энэ өөрчлалтийн үр дүнд нь (хувьсгал ч гэдэг) хамгийн ихээр нэрвэгдэж байгаа нь гэр бүл, хүүхэд, эмэгтэйчүүд маань бололтой.
Одоо эргээд харахад толгой бүрэн гэр бүл гэж бараг үгүй мэт. Салсан сарнисан, үхэж үрэгдсэн, өнчирч хоцорсон, гадаадад гарсан гээд бидний жаргал цэнгэлийн хамгийн тод жишээ болох гэр бүлүүд иймэрхүү янзтай л байна. Одоо бүр охид хүүхнүүдийг маань хулгайлдаг, хүчинддэг, зардаг дамладаг, бузарладаг булдаг, бүр байчихаад хаа нэг газар аваачаад дэлбэлдэг болж. Энэ юу болж байнаа эрчүүдээ. Элдэв амьдралын нугачаанд бүдэрч эцэст нь хүний газар ёс бусаар дэлбэлүүлж амиа алдсан Алтантуяа бүсгүйгээс, элэгний өвчин тусаад элдвийг туулахдаа үхэлтэй хүртэл эвлэрч суусан Тунгалаг хүүхнээс, хүний дайтай амьдрахын хүсэлд хөтлөгдөн хүний хүнийг дагаж, хүний газар очиж, хүний биш амьдралаар амьдарч, эцэст нь эр хүнд ч баймгүй зориг гарган энэ бүх зовлонг даван туулж эх орондоо ирсэн тэр 4-н эмэгтэйгээс (бидэнд мэдэгдэж байгаа нь л энэ. Mэдэгдэхгүй хичнээн зуун бүсгүйчүүд байгаа юм), цаашилбал аз жаргалтай амьдрана хэмээн ам бардам сайхан үгэнд хууртсан эмэгтэйчүүдээс, алаг үрсээ толгой даан өсгөж байгаа хүүхнүүдээс, ачаа бараа зөөн аль муугаа үзэж амьтанд адлагдаж, арга мухардан яваа болон ер нь л бүх монголын эхчүүд эмэгтэйчүүд, охид бүсгүйчүүдээсээ эрчүүдийнхээ өмнөөс уучлалт эрэн тэргүүн бөхийж байна. Бүр дахин дахин гуйж байна.
Та нарын маань ингэж яваа нь эрчүүд бидэнтэй шууд холбоотой. Мэдээж өөрчлөлт шинэчлэлт хийгээд улс орны алдаа завхрал гээд нөлөөлөх зүйлс олон боловч энэ удаа тэгэлгүйгээр, буруугаа бусадтай хуваалцалгүйгээр уучлалт эрмээр байна.
Эрчүүд бид элдэв хийрхэлд цээж дэлдэж хоосон дэврээгүй бол, архи дарсанд шунаж, агсамнаж амьдралаа алдаагүй бол, айлын авгай эргүүлж арчаагаа алдаагүй бол, алаг үрсээ гаргуунд нь хаяж, амраг ханиа зовоогоогүй бол яалаа гэж та нар минь харь хүн дагаж харанхуй гэхэд дэндүү харанхуй энэ замыг сонгохов дээ. Юу гэж биеэ үнэлж, бусдад бузарлуулж амны зугаа, алд биений зовлон болж явах билээ дээ.
Эцсийн дүндээ энэ алдаа завхрал, замбараагүйдэл, тархи болоод гэдэсний өлсгөлөн, гуйланчлал улс орныг туйлдуулж ард түмэн бид өөрсдийнхөө амь амьдралын тэтгэгч болох сэтгэл санаа итгэл үнэмшил гээчийг устган үгүй хийсээр ...
Эцэст нь Монгол эх орон, газар шороо хийгээд, Монгол үндэс угсаа, түүний дархлаа болох цус маань цаашид үеийн үед үлдэнэ гэх итгэл мөхөсдөх аюул учирч байна даа. Бид хөнжил гудасны завсар энэ эх орны хувь заяаг даатгаад орхимооргүй байна. Хэдийгээр хувь хүний өөрийн амьдрал үнэтэй ч хожим хойно түүхийн хуудаснаа манай энэ үеийнхэн хараал зүхлийн хэмжээнд мөнхөрч үлдвэл ямар вэ? Энэ эх орны мөхөх эхний цэг энэ үед тавигджээ хэмээн хэн нэгэн хятадын үр сад уншаад инээж суувал яана вэ?
Ийм том юм ярихаа байя гэхэд хэн нэгэн хойд эцэг аяга хураасангүй, хог цэвэрлэсэнгүй хэмээн алаг үрийн чинь толгой руу чичилж суувал ямар вэ?
Үгүй ээ Бид одоо л ухаарая, сэхээрье. Одоо болноо
Одоо чи, би-гээ больё. Бие биенээ адлахаа байя. Ядуу ч бай баян ч бай бие биеэнтэйгээ нэгэн зүрхээр цохильё. Тэр зүрх нь бидний өсөж төрсөн бас үхэж үлдэх эх орон минь байг. Гэхдээ бас хий хоосон уриа лоозон тавимааргүй байна.
Сайхан амьдрахад нэг их юм орохгүй дээ хүмүүсээ. Яагаад гэвэл хувь хүн байгаль, физилогийн үүднээс үзэхэд өчүүхэн амьтан. Тэр их алт мөнгө, эд хогшил, хоол унд нэг их амин чухал хэрэг болохгүй. Энэ бол аз жаргал биш.
Аз жаргал гэдэг маань хүний дотоод сэтгэлээс урган гарах дотоод тамирын л асуудал. Өөрөөр хэлбэл аз жаргал хүний сэтгэл дотор урган төлждөг эд. Хүний сэтгэл нь ойр зуурханаас л эхлэнэ. Тиймээс хүний хамгийн ойрхоны зүйл болох гэр бүл, үр, хүүхэд, хань ижилд л аз жаргалын түлхүүр байгаа. Тэгэхээр аз жаргалтай амьдрахын тулд хүн бүр хажуудахаасаа эхэлмээр байна. Тэднийгээ хайрлаж хүндлэхээс, итгэхээс, ойлголцохоос эцсийн эцэст хамтдаан байхаас эхэлмээр байна. Хайрлаад байгаа нь энэ гээд хараад суухдаа биш нэгэн зүйлийн зүг, сайн сайхан, гэрэл гэгээний зүг хамтдаан зүтгэмээр байна. Нөхөр нь гудманд, хүүхэд нь транщейнд, эхнэр эрээнд, ах нь гадаадад биш баймааргүй байна л гэх гээд байгаа юм. Тэгэхийн тулд наад захын бэлэнчлэх сэтгэлгээг болимоор байна. Магадгүй энэ сэтгэлгээ бидэнтэй хамт дуусаасай гэж найдая. Ингэж дуусгахын тулд хойч үе үр хүүхэддээ энэ сэтгэлгээг суулгамааргүй байна. Бэлэнчлэх сэтгэлгээг оршоож болох наад захын арга хэмжээг болимоор байна. Жишээ нь Гэрлэлтийн 500 мянга байна. Энэ одоо юу гэсэн үг вэ? Би л хувьдаа ард түмэн үүнийг хүссэн гэдэгт итгэдэггүй. Хүнтэй суусны төлөө төрөөс мөнгө авдаг гэсэн чинь одоо юу гэж байгаа юм ? Яваандаа мөнгө авахын тулд хүнтэй суудаг болчихвол яана. Би хэдийгээр 500 мянгыг голох баян биш ч гэсэн гэрэл гэгээ өөд тэмүүлэх хүмүүний амьдралын хажууд энэ мөнгө юу ч биш. Бас анхны гэрлэлт гээд байгаа шүү. Олигтойхон айлын хүүхдийн нэг оройн гайгүйхэн наргих дайны л эд байх. Эрх ямба эд баялагийн оройд гарахын тулд хойч ирээдүй нь ямар байх нь хамаагүй бололтой.
Ард түмнийхээ тархитай ажиллавал зүгээрсэн. Түүнээс ходоодтой нь ажиллаад хол явахгүй нь тодорхой боллоо. Ингэсний үр дүн түрүүчээсээ гараад байх шиг. Өөр бас бэлэнчлэх сэтгэлгээг дэвэргээд байгаа үндэс нь манай шинэ баячуудын цээжний өвчин байна. Тэнэг хүмүүс биш л дээ тэд. Тийм бол яалаа гэж баяжихав. Харин зарим нэг үйлдлүүдийг нь ойлгоход бэрх байгаа юм. Арван хэдтэй айлын бяцхан охиноор өврөө дулаацаалаа л гэх, адуу мал үнэ цохиж хэдэн саяар авлаа л гэх, алт мөнгөн аяга тавгаа гайхуулж байна л гэх энэ бүгдийгээ өдөр тутмын хэвлэл мэдээллээр цацаж оройн дээд жаргалд хүрсэн мэтээр ард түмэн түүний дотор хүүхэд залуусын тархийг угаахаа болимоор байна. Хүн л юм хойно хайр сэтгэл, хобби сонирхол шүү дээ гээд залруулах л байх. Эсвэл чи өөрөө чадахгүй бол дуугай л байвал барав гэх нэгэн байгаа л байх. Гэхдээ энэ бүгд чинь учир үл мэдэх залуус охидуудад эсрэгээр нөлөөлж баян хүнтэй л суучихвал болох мэтээр ойлгогдоод байх шиг. Хэдхэн баянтай болохоор тэд нь хүрэлцэхгүй үеийнхээ эрчүүдийг голон голон гадны хүн дагаж яваад алдаад байгаа гэдэгт эргэлзэмгүй. Бид хормой хоттойгоо орооцолдсоор, мунгинасаар сүүлдээ хормой хотоо ч хумьж чадахаа байж байх шиг .
Энэ улс эх орныг дараа дараачийн үе өртөөчлөн авч явах хүмүүс бол хойч үе, үр хүүхэд залуучууд та нар минь юм. Та нарын дээд үе болох аав ээж чинь нийгмийн энэ адармаатай үеийг даван туулахдаа алдаж онож эндсэн байж магадгүй юм. Та нар минь эргэж хойшоо харж мунгиналгүй урагшаа дээшээ харж тэмүүлж амьдраарай. Шинэ санаа, шинэ бодол, шинэлэг юм бүхэн та нараас л гарна. Өнгөрсөн үеийнхээ алдааг давтахгүй байхыг хичээгээрэй. Би болоод бидний үеийнхэн та нарыгаа улс орноо гэгээн үеийг олж очино гэдэгт эргэлздэггүй юм шүү. Шинэлэг юм бүхэн улс орныг сайн сайханд хүргэнэ. Хөгжил дэвшил гэдэг чинь угтаан бол хүн төрөлхтөнд хамгийн ойрхон ирсэн шинэлэг болгоныг хэлдгийм.
Одоо залуусаа Эвтэй эетэй байя. Эв эеийн эхний алхам эвлэрэл юм. Эвдрэлцэж чадсан юм бол эвлэрч чадах хэрэгтэй байна. Дээр дооргүй, эр эмгүй, хөгшин залуугүй эвлэрмээр байна.
Утга учиргүй улс төр, уур хилэн, жагсаал цуглаан, авгай хүүхний хэрүүл, алт мөнгөний дайнаас ард түмэн чинь залхаж байна бас ядарч байна. Одоо ард түмэн шинэ юмыг хүсэн хүлээж, харж сууна. Тиймээ Бидний амьдралын сайн сайхан бидний гарт, гэрт, манайд, танайд байна. Амраг ханийн чинь аалинд, алаг үрсийн чинь харцанд, чиний, миний энэ бүгдийг бодох нэгхэн хормын агшинд, санаж сэрэхүйд байна.
Тиймээ Бид амьдралдаа хайртай байх ёстой, Монголдоо хайртай байх ёстой, эх орныхоо элсний ширхэг бүхэнд хайртай байх ёстой. Тэгэхийн тулд учиргүй том нам мам гээд яахав. Зөвхөн урд урдахаа хийсэн шиг хийж, хажуу хажуудахаа хайрласан шиг хайрлацгаая. Энэ бүгдийн нийлбэр цогц чинь эцсийн бүлэгт энэ эх орныг аврах ч болно, хөгжүүлэх ч болно Өч төчнөөн жил үеийн үед эх орон маань мөнхөд орших болноо ...
Жич: Эргээд уншиж суухад элдэв намын захиалга мэт санагдахвий хэмээх болгоомжлол төрөв. Би ямар нэг намын харъяат биш юм. За тэгээд захиалуулаад байдаг нь ч би биш. Надад соёмбот тугнаас өөр туг үгүй.
Нөгөөтэйгүүр би бичигчийн байр суурины хүн биш уншигчийн талын хүн учир , учир явдлын зангилааг сайн гаргаж чадаагүй өөрөө өөрийнхөө бодолд ороогдсон мэт байж болох юм. Эрхэм та нар минь мэргэн оюундаа тунгаана буйзаа.
Бүрэн эхээрээ...

Дөрвөн мөрт-4

Бодлын бороо асгарсан уйтгарт энэ орой
Борхон зүрх минь нэвтэрч нөмөр бараадан цохилно
Бодол бодлын дундаас чи минь л ганцаар хоцорч
Бодь ертөнцөөс тасран надтай хамт тэнүүчилнэ.

Бүрэн эхээрээ...

Аав хүү хоёр – 3

Аавдаа хүү нь хаалга тайлж өгөнгөө:
- Ааваа ааваа би Цогоог (найз нь) шагай тоглоё гээд дуудчихсан
- Аан. Ээж нь?
- Ээж хуушуур хийж байгаа.Аавдаа хүү нь хаалга тайлж өгөнгөө
- Өө тэгвэл аав нь гараа угаачихаад ээжид нь туслая даа . Дүү нь яагаад аавдаа ирж үнсүүлэхгүй байна?
- Бүлтүүш (дүү нь) угаалагын өрөөнд коршокондоо сууж байгаа
- Ааваа
- Айн
- Та нарыг жоохон байхад хуушуур тийм өөр байсан юм уу?
- За бас юу сонсчихоод аавыгаа байцаагаад унав? Хэн тэгж байна миний хүү?
- Том хүмүүс дээр үеийн хуушуур мөн гоё байжээ гээд л ярьдаг шүү дээ
- Аан тэрүү. Тэр чинь хүний сэтгэлтэй их холбоотой юм даа.
- Сэтгэл гэж юу юм?
Сэтгэл гэж үү. Сэтгэл гэдэг нь хүн ямарваа нэг юмыг өөртөө хүлээж авах хийгээд бас өөрөөсөө гаргах нэгэн талбар юм даа. За байз, хүүдээ яаж хэлвэл зүгээр вэ.
Нэг цагаан цаас, хуудас байна гэж үзье. Түүн дээр юм бичээд л байвал дүүрээд цагаан хэсэг нь багасаад л байна тийм үү?
- Тийм
- Яг түүн шиг залуу хүний сэтгэл тэр тусмаа хүүхдийн сэтгэл, ой тогтоомж гэдэг тэр цагаан хуудас шиг хачин цэвэрхэн, ариухан байдаг. Эхлээд аав ээж нь, цаашлаад орчин тойрных нь, мөн хүүхэд өөрөө үзсэн харсан, сонссон хийгээд уншсан зүйлээ түрүүний хуудсан дээр бичиж байгаа юм шиг тогтоож авдаг. Сэтгэлд нь хэдий чинээ сайн сайхан юм бичигдэнэ гадагшаагаа хүмүүс болон орчин тойронтойгоо төдий чинээ сэтгэлээрээ харьцаж эхэлдэг. Харин муу муухай зүйл бичигдвэл бас л муу хүн болно гэсэн үг.
Он цаг улиран өнгөрөх тусам хүний сэтгэл буюу уг хуудсан дээр юм бичигдсээр дүүрч цагаан хэсэг нь багасана дээр нь бас гандана.
Хуушуурын хувьд бол залуу хүүхэд ахуйдаа хуушуур идсэн учраас давс ус, гурил тос зэргийг анзаарахгүй сэтгэлээрээ ёстой гоё гээд л идсэн байх. Яагаад гэвэл нөгөө хуудасны цагаан орон зай нь их байна гэсэн үг. Тэгэхээр сэвгүй сайхан сэтгэлтэй байсан учраас тэгэж хоногшсон хэрэг. Харин хожим том болоод хуушуур идэхээрээ давс нь таарч уу үгүй юү, юуны махаар хийсэн бол, ямар тосоор шарсан бол гэж бодоод багадаа амталсан тэр амтаа мэдрэхгүй байгаа юм. Нас ахиад нөгөө хуудас нь дүүрээд сэтгэл нь сэвтэй болж юмыг өөдрөгөөр үзэх үзэл нь багассан гэсэн үг.
Түүнээс биш хуушуур буузыг анх яаж хийдэг байсан яг л тэр аргаараа л хийж байгаа.
- Тэгээд томчууд юмыг сэтгэл гаргаж хий гээд байдагш дээ
- Харин тийм. Томчуудын сэтгэл гээч орон зай нь гадны нөлөөллөөс болж багассан учраас түүнийг ямар нэгэн байдлаар эрж хайж үгүйлж байдаг. Түүний нэг илрэл нь тэр . Тэгээд ч ямар нэгэн зүйлийг сэтгэл гаргаж хийвэл маш сайхан болдог.
- Миний хүү хоолонд хамгийн их амт оруулдаг зүйл юу болохыг мэдэх үү?
- Үгүй. Аан тийм давс, сонгино
- Сэтгэл шүү дээ. Сайхан хоол хийе гэсэн сэтгэл байхгүй бол хичнээн амтлагч хийгээд тэр хоол амт орохгүй.
- Сэтгэлийг тэгээд хаанаас олохын?
- Маш энгийн зүйлээс. Жишээ нь
Чи найзтайгаа шагай тоглохдоо үнэнээсээ булхайцахгүй тоглоно шүү гэж тохирдог биз дээ?
- Тийм. Тэгж яриад тоглохоор булхайцдаггүй юм
- Тээр. тэр үед чи үнэхээр сэтгэлээсээ тоглож байгаа нь тэр .
- Аан.
Хаалга тогшиж хүүгийн найз орж ирэв. Хүү
- За хоёулаа сэтгэлээсээ тоглоно шүү за юу
- За Гэхдээ сэтгэл гэж юу юм ?
Гэтэл угаалгын өрөөнөөс дүү нь
- Өө чи мэддэгүй юм уу. Тэр чинь цаасан дээр байгаа хуушуур мэд үү ...
Писс хийтэл инээд алдах чимээ гал тогооноос , том өрөөнөөс ер нь л тэр чигээрээ эрэгтэй, эмэгтэй, хөгшин, залуугүй бүх хүмүүсийн гэр дүүрэн жаргалтай нь аргагүй инээлдэх дуу тэднийхээс нэг хэсэгтээ тасарсангүй ээ...
Бүрэн эхээрээ...

Дөрвөн мөрт-3

Эртэй бяртай бөхчүүд дэвэж, шаваж байгаа
Эрхий мэргэн харваачид татаж, тавьж байгаа
Эрэмгий хурдан хөлгүүд сунаж, сугарч байгаа
Эх оронд минь өдийд эрийн гурван наадам болж байгаа. Бүрэн эхээрээ...

Дөрвөн мөрт-2

Санах бүрийд чи минь тархи эзэмдэнэ
би бодлогоширно
Сар гарахад чи минь зүүдэнд ирж шивнэнэ
би сонсоно
Сайхан төрсөн бие чинь бодол дунд зэрвэлзэнэ
бие эрвэгнэнэ
Санахын төдийд тавьж сэтгэлийн тэнхээ асгарана
би солиорчээ .

Бүрэн эхээрээ...

Дөрвөн мөрт-1

Оройтоод ирэхдээ чи минь уруулаа будахаа мартчихаж
Орчлонгоос тасарсан тэр л чигээрээ ирчихэж
Чимээ анир эвдэх гэрийнхээ жаргалыг огоорчихож
Чихний чинь омгийг эрвэгнүүлэх миний уруулыг гээчихэжээ.

Бүрэн эхээрээ...

Зүгээр л дуртай

Хундага дарсны ард шүлэг унших дуртай
Хуучин андынхаа хамт худлаа ярих дуртай
Хурын их нүргээн шиг нижигнэтэл инээлдэх дуртай
Хулгайн нүдээр хүүхнүүдийг харах л дуртай
Цагаан өнгөтэй дарсыг шимэж суух дуртай
Цагаан гунигийн хэмнэлийг тэрлэж суух дуртай
Цагаан сартай шөнөөр одод анивчихад дуртай
Цагаан бошинзтой хүүхний хормой нь дэрэвхэд дуртай
Зуны үдшийн бороо зөөлөн шиврэхэд дуртай
Зулзаган моддын доорхи хосуудыг харах дуртай
Зуу зуун дуслаараа чамайг норгоход дуртай
Зулба норсон цамцнаас хөх чинь гэрэлтэхэд дуртай

1997,УБ
Бүрэн эхээрээ...

Алт

Ертөнцийн нэгэн өглөө эхэлдгээрээ эхэллээ. Өглөө гэдэг нь хүн амьтан ер нь амьтай болгон түр амсхийж, бие махбодь нь сэргэж идэвхитэй үйл ажиллагаанд шилжих эхлэл гэлтэй. Тэр тусмаа их хотын өглөө гэдэг ёстой л нөгөө хөлтөй нь хөлхөж хөлгүй нь мөлхөнө гэгчээр хэдэн саяар тоологдох хүн зоны хийгээд, хэдэн мянгаар тоологдох машин тэргэний урсгал түүнээс гарах дуу чимээ нь их мөрний урсгал мэт сүртэй агаад хөрст дэлхий тэр аяараа хөвсөлзөн хөдөлж байх мэт ажээ.
Энэ их хотын нэгээхэн буланд нэгэн залуу машинтайгаа явна. Нэрийг нь Боргил гэх. Боргил энэ улсын энэ хотод ирээд нилээд хэдэн жилийн нүүрийг үзжээ. Түүний царайг харахад сэтгэл санаа нь тогтуун, цаанаа нэг цээж тэнүүн яваа нь илт. Тэрээр яг энэ өдрөөс гурван жилийн өмнөхийг бодож явлаа.
Хүний амьдралд, түүнчлэн сэтгэн бодох хийгээд хувь хүний дотоод ертөнцөд юу эс тохиолдож юу эс бодогдох билээ. Түүний нэгэн адил Боргилийн дотор сүүлийн хэдэн өдөр хамаг л ухаан бодлыг нь эзэмдсэн нэгэн зүйл босон суун бодогдсоор байгаа билээ.
Боргил хань ижилтэйгээ учирч, амьдрал зохиож, үр хүүхэд төрүүлж өсгөж хүний ёсноос гажууд зүйлгүйгээр амьдарч яваа залуу. Архи гэдэг идээг анх хэзээ хэн гаргасныг бүү мэд. Харин Боргил хааяа хааяахан энэ идээг залчихаад байдаг талтай.
Анхандаа архийг тийм ч дуртайгаар бус найз нөхдийн шахалтаар ганц нэг хундага явуулдаг байсан авч сүүл сүүл рүүгээ нилээн дурлах маягтай. Найз нөхөд нь ч унаа тасраа холтой гэх мэтээр хөөргөхийг хэлэх үү. Нутагтаа байхдаа шалтаг л гарвал залчих гээд байх болсноо гадарладаг байлаа. Тэгээд энд ирээд энэ нийгмийн амьдралын хүрдэнд орж нэг их уухаа болчихсон юм. Болих ч юу байхав дээ тийм цаг зав гарахгүй тул тэр л дээ. Мань эр ч бараг энэ идээнээс гарчихсан мэт ярих.
Гэхдээ хаа нэг баяр ёслол, найз нөхөд ирэхээр шалтаглан уух явдал гарвал ер буцахгүй. Эхнэр нь ч гэсэн урд нь уудаг байсантай нь харьцуулж
- Ажил ажил гээд нэг их уух биш ганц өдөр уувал ч ууг дээ гэсэн янзтай хандана
Уухгүй байж байгаад уухаараа ёстой нэг хүсэн хүлээсэнтэйгээ уулзаж учирсан мэт сэтгэл нь хөвсөлзөөд, инээд алдаад л , чанга чанга яриад л юу гэмээр юм нэг тийм жаргалтай амьтан болж хувирна. Тэр ч байтугай эхний хундага хоолойгоор нь гулган орохдоо чихэр ч амтагдах шиг санагддаг байлаа. Харин тэгээд нэг уухаараа шуналтахыг нь яана. Хундагатайгаа ууж байхдаа шилний ёроолыг харж л байх жишээтэй.
Архи лонхноосоо бусдыг хувиргах увидастай. Боргил өөрөө лонх биш учраас мөн л хувирч өөрчлөгдөнө. Учиргүй нэг их агсам согтуу тавиад байхгүй ч шууд бас унтаад өгөхгүй ийш тийш явна, хүнтэй уулзана гэх, хэрвээ чадахгүй бол утас шөрмөсөөр мэдэх болгонтойгоо элдэв долоон юм ярих гэнэ. Мэдээж согтуу юм чинь ямар л олигтой юм ярив гэждээ. Тэгээд л нэр хүнд нь унаж эхлэнэ. Энэ бүгдийгээ ухаарахгүй явжээ. Харин ч гэр бүлээрээ элэг бүтэн, ажил амьдралтай бүх юм болж л байгаа мэт санаддаг байлаа. Гэтэл цаг хугацаа урсан өнгөрч, цаг хугацаатай хамт хүмүүсийн сэтгэл санаа, амьдрал болон түүнийг үзэх үзэл, хүмүүсийн юманд хандах хандлага өөрчлөгдсөн хийгээд өөрөө цаг хугацааны нэгэн үед хамрагдаж тэр үе нь ухаажих төлөвшихийн хэмжээнд хүрсэн байх ёстой зэргийг даана ч анзаарахгүй явсаар дөч гарчихсан нь энэ юм.
Одоо Боргил сүүлчийнхээ уултыг бодож сууна. Албан байгууллага нь салхинд гарч бүгд л тоглож наргиж, түүний дотор нөхөр ч баярладгаараа баярлаж, инээдгээрээ инээж, бусдыг хөгжөөдгөөрөө хөгжөөд л байсан санагдана. Нэг мэдэхэд өглөө болчихсон гэртээ сэрэх ажээ. Эхнэр нь уурладгаараа уурлаж, гомдодгоороо гомджээ. За даа нөгөө эрүүний шөлөө ч буцалгах нь дээ гэсэн шүү юм бодож суув.
Уусныхаа маргааш Боргил дуугарна гэж үгүй. Дэмий л эхнэрийнхээ үглэхийг хэзээ дуусахыг хүлээж таг дуугай гөлөрчихнө. Тэр нь нэг их хэрүүл уруул гарахгүй сайн талтай. Эхнэрийн үглэлт дуусахын багцааг ерөнхийд нь дууных нь өнгөөр анадахгүй учир дуусах дөхөөд ирэхийн багцаанд Боргилын уучлалт гуйх хийгээд үнэн худал амлалт эхлэнэ дээ.
Ингээд л дараагийн уулт хүртэл нэг хэсэг явна даа. Энд ажил ихтэй тул дараагийн уулт нилээн зайтай. Ер нь бараг л түрүүчийнх нь мартагдана хэмээн бодно. Энэ удаа бүх юм болдогоороо болоод л өнгөрөв.
Өнөөдөр Боргил ажлаа хийгээд явж байгаа нь энэ. Өчигдөр эхнэрийнх нь олон үгэн дотор нэг үг сэтгэлийг нь эмзэглүүлнэ.
- Намайг байхгүй хойгуур чи унтаж өгөхгүй охиноо л нилээн зовоосон гэнэ гэсэн нь санаанаас гарахгүй өдрийг барав.
Бодвол охиноо унт гэхэд нь өндийж суучихаад байсан бололтой. Уг нь хүн харахад нэг их сүртэй юм биш л дээ. Гэхдээ л ...
Эрүүл явахад согтуу хүн тааралдах ямар зовлонтой билээ дээ. Нэг юмаа олон олон яриад, нус шүлсээ үсчүүлээд л, захиад байгаа нь, загнаад байгаа нь ч мэдэгдэхгүй, мөн төвөгтөй шүү. Өчигдөр орой аавынхаа өмнө миний муу охин ямархан хэцүү байсан бол.
Нэг согтуу хүнийг унтуулчих гээд л, хувцас хунарыг нь тайлчих гээд л, бас тэр хүнд хар юмыг даахгүй, дийлэхгүй. Явж явж тэр согтуу нь төрсөн эцэг нь. Охиных нь хамгийн их хүндэтгэж хайрлаж явах ёстой хүн нь гээд бодохоор Боргилийн сэтгэл харанхуйлна. Муу охин минь энэ гэрээс гараад амьдралын зовлон жаргалыг бишгүй л амсана. Тэр тусмаа бүсгүй хүний зовлон эр хүнээс хэд дахин илүүг хэлэхүү. Охинд минь учирч болох олон зовлонгийн анхныхыг эцэг нь болох би учруулсан байх ёстой гэж үү. Иймэрхүү байх юм бол хэзээ хойно би охиноосоо энэрэл ачлал хэрхэн горьдох юм бэ. Охин маань одоо архи дарс, найр цэнгээн, аавынхаа сайн гэх нөгөө найзуудыг, магадгүй аавыгаа ч гэсэн үзэн ядаж байгаа юм билүү. Охиноороо дамжуулаад муу ханиа ч бодож үзлээ.
Би ханьтайгаа учраад бараг хориод жилийн нүүрийг үзлээ. Олон ч удаа согтож, олон ч удаа амласан санагдана. Охиноороо төсөөлөөд бодоход муу ханиа олон ч удаа зовоож дээ. Хүний охин үрийг болно бүтнэ гэж авчирчихаад ингэж амьдрана гэж юу байсым бэ.
Хэдийгээр зарим нэг хүнтэй адил уучихаараа баатар болоод дэвж шаваад, авч шидээд, хагалж хэмхлээд байхгүй ч эрүүл байхаасаа ямар л олиг байв гэж. Бодвол эхнэр хүүхдийнхээ сэтгэл зүрхийг хэмхчээд явсан байна даа. Тиймээ одоо л нэг эр хүн шиг амлачихъя байз.
Би өөрийгөө архичин гэж боддоггүй ч амлах хэмжээнд очсон байна гэдэг чинь архичин л гэсэн үг. Юм бүхэн хэмжээтэй хязгаартай. Миний амьдрал ч гэсэн хугацаатай. Одоо бараг дөч гарчихлаа. Надад одоо хэдийхэн л хугацаа үлдээ аж. Үлдсэн хэдий хэр хугацаа байдгийм түүндээ хань, үр хүүхэд, бас өөрийгөө бодоод ингэж галзууртлаа уухаа болих хэрэгтэй юмаа хэмээн бодлоо хөврүүлнэ.
Тэр оройдоо хоол идэж суунгаа эхнэртээ охиндоо
- За аав нь ёстой нэг амлая. Аав нь одоо ямар ч тохиолдол байсан гурван хундаганаас илүү уухгүй ээ гээд өдрийнхөө бодсон санасанаа сайхан ярих гэтэл эхнэр охиныхоо урдын адил үл итгэх царайг хараад цааш нь үргэлжлүүлж чадсангүй. Гэхдээ Боргил тэдэндээ гомдсонгүй. Угаасаа өөрөө тэднийгээ тийм болгочихсон юм чинь.
Эхнэр нь л харин ханийнхаа сэтгэлийг боддогоороо бодож охиндоо
- Сонсов уу аав нь одоо гурван хундагнаас илүү уухгүй гэнэ шүү гэж итгэл муутайхан хэлсэн ч хүний л хань юм болохоор сэтгэлийнхээ гүнд горьдсон хэвээр байгааг Боргил анх удаа л мэдрээд авах шиг боллоо. Тэгээд за яахав аав нь энэ удаа хэлсэндээ хүрнээ хэмээн бодсым.
Хүн гэж амьтан эд юмсыг үнэлж мэдсэн цагаасаа хойш алт гээчийг хайж, олж хагацаж салж мөн эргэж хайсаар иржээ. Харин хүн хүнээсээ, дотоод ертөнцөөсөө хэрхэн алтыг хайсан бол.
Тэгвэл Боргил өөрөө өөрөөсөө, сэтгэл зүрхнээсээ тэр “алт”-ыг олох шиг болсым. Харин энэ алт нь жинхэнэ алт байх эсэхийг цаг хугацаа л харуулаг дээ.
Тэр цагаас хойш гурван жил өнгөрчээ. Боргил үнэхээр хэлсэндээ хүрсийм. Ямар ч үед гурван хунадагнаас илүүг уунаа гэж үгүй. Эхний үед эхнэр хүүхэд нь ч битгий хэл өөрөө өөртөө ч итгэхгүй байлаа. Эхний хэдэн баяр ёслолууд нь түүнд том шалгалт бас шаналгаа болж байлаа. Өөрийнх нь архинд дурлах үндсэн чанар нь гозолзохыг хэлэх үү.
Найз нөхөд нь үг хаяаад л, шахаж шаардаад л, тэнэг мангараар нь дуудаад л
- Чи ямар архичин биш тэгэж амлаад байхдаа яадгийм
- Хээцэс чамайг гурваас илүү уухгүй байхыг харнаа
- Нэртэйгээр нь бүр уухгүй гэчихгүй яасым
- Чоно махнаас гарав гэгч болох нь гээд л
Гэвч Боргил тэвчсээр, хичээсээр ... Зарим нэгтэй нь хэрэлдэж муудах ч билүү. Тэгэн тэгсээр одоо бүр гэр бүл хийгээд орчин тойрон нь гурваас илүү уудаггүйг мэддэг, итгэдэг болжээ. Зарим нэг нь атаархдаг уу, хорсдог уу бүр Гурван Боргио гэдэг хочтой ч болов.
Уухгүй хүний ухаан нь эрүүл, үг нь саруул учир хэлж ярих нь утга учиртай бас үнэтэй байх ажээ. Орчин тойрных нь залуучууд Боргил ах гээд үгийг сонсох, хүндлэх аястай.
Хамгийн гол нь ханийх нь аз жаргалтай байгаа нь үнэхээр сайхан.
Угаас хүмүүний амьдралын аз жаргал хурааж хумьсанд биш зөвхөн бие биенийгээ зөвөөр ойлгох, бие биенийгээ хайрлах хийгээд томоос том итгэлцэл дээр байдаг бололтой.
Тиймээ бид бие биенийгээ хайрлах гэж, хүндлэх гэж, үр хүүхдээ төрүүлэх гэж, тэднийгээ өндрөөс өндөрт өргөн ход ход хийн инээхийг нь сонсох гэж, хорвоогоос хамгийн сайн сайхныг хүсэх гэж, олох гэж, харах гэж, барих гэж, нүүр дүүрэн инээх гэж энэ хорвоод хамтдаан байдгийм. Энэ бүгдийгээ бодож суухдаа Боргил яагаад ч юм сайхан инээмсэглэж
- Би ч чадсан шүү хэмээн бодно. Гэхдээ алтыг бас буцаагаад алдаж болдог гэдгийг бодохоо мартсангүй ээ...
Бүрэн эхээрээ...

Шар айраг

Архи гэдэг ундааг
Амтай болгон магтаж
Амттаны дээдэд залж
Амьтан бүхэнд барьж
Авсан нэг нь баярлаж
Амссан нэг аархаж
Аяга аягаар нь хөнтөрч
Амаа олохгүй цутгаж байхым
Тэгвэл би шал өөрөөр
Тэгэхээс бүр тэгэх гэсэн шиг
Тэрслүү зангаар зөрөх гэсэн шиг
Тэртээ холын холоос гаралтай
Тэнгис далай шиг пивийг магтъя аа
Барын зурагтай Тайгерийг биш гэхэд
Баянцогт , Боргио гээд бод ямар гоё
Барууны тэр Баварыг байг гэхэд
Багын найз Ургац , Атар гээд саналдаа хичнээн сайхан
Оюутныхаа цалинг бүгдээрээ авчихаад
Оргилсон пивийг ярайтал өрчихөөд
Олон нөхөдтөйгөө шуугилдсан үе
Одоо ч гэсэн бодогдоод байдагаа
Уусан болгоныг унагаад байхгүй унах нэг л унана
Улайлгаж минчийлгэж зовоогоод байхгүй алергийтай нь л…
Улаан хоолой зураад байхгүй
Уруул чимчигнүүлсэн шар айрагаа
Урд өдөр нь савж савчихаад
Унтаж босоод тархи ангалзаад
Урдах хойдохоо мэдэхгүй салгалаад
Уужирч өгөхгүй дотор бачуурахад
Уухуу даа уухуу даа гэх шар айраг
Угалзарч хөөсрөөд зогсож байвал
Ура гэж нэг хашгираад хөөрхий
Ухаан алдана даа та ухаан алдана
Хөлс цутгасан бүгчим халуунд
Хөлөрч цанисан пиво нэгийг хараарай
Арааны чинь шүлс асгараад ирэхвий
Алаг нүд чинь унаад өгөхвий
Энийг сонсоод гэрээд гүймээр бол гар л даа
Ичих хэрэггүй ээ би ойлгоно
Эргээд ирэхдээ харин хэдийг барийд ирээрэй
Эхнэр ирэхээс өмнө хуваагаад залгалчихъя
1993
сурталчилгаа гэж битгий ойлгоорой, хүсье
Бүрэн эхээрээ...

Адуу тургилж хононо

Уудам талын хаяанаас наран мандаж ахул
Уртын дуу аялан ган дөрөө жийлүү
Уяандаа эргэцэж хоносон согоо хээр минь хатирхуй
Уурганы минь үзүүр ёзоор газар шүргэн алдлуу
Нойрондоо дийлдэн тонголзох нялх унага уянгалаг
Нойтон туурай цавчлах хар дэлт сүрлэг
Ноднин жилийн унага нас ахиад намбалаг
Нарийхан борлог морь захдуу хоноод өнгөлөг
Зуу зуугаар тоолох адуугаа залуу хураалуу
Зуун зуундаа өвлөсөн хуураа өвгөн татлуу
Зурайсан урт зэл эзнээ хүлээж чивчирлүү
Зуны эхэн сарын бар өдөрсөн билүү
Уургын зээрд ухасхийлээ адуу тарлаа
Уурганы үзүүр даясхийлээ хуйв эргэлээ
Ууган унаганы хүзүүнд орлоо чадлаараа зүтгэлээ
Уртын дуу тэндээс эхэллээ бид түрлээ
Уул ус нь жигдэрсэн дэлгэр зун билүү
Улс амьтан бужигнасан наадмын өглөө билүү
Уясан эзнээ баясаах суман хар минь билүү
Урд урдынхаа байг дааж ядан дүүхэлзлүү
Нүүдлийн шувууд буцаж довон толгой ногоорлуу
Нуурын мандал эзгүйрч намрын өнгө орлуу
Намуухан шиврэх бороо морины хондлойд тогтлуу
Намрын эхэн сарын бар өдөрсөн билүү
Ногтондоо зүгширсэн унага зэлэндээ номхон харагдана
Нойтон хуртай ч гэлээ дэл нь босоо үзэгдэнэ
Нүд хорсгосон хярвас зүүн гуяанд ханхалахад
Нутаг олондоо данстай нум суман тамгаа
Монголын уудам талд наран жаргаж шингэлүү
Морьтон ардын удам морин хуураа татлуу
Сарны мөнгөн туяанд найрын дугараа түрлүү
Саахалтын тэртээх газарт адуу тургилж хонолуу
1992
Бүрэн эхээрээ...

Аав хүү хоёр-2

Аав хүү хоёр гадаалан хүүхдийн тоглоомын талбай тойрон алхлана. Намрын өнгө орж цаанаа нэг тайван. Хүү хөлөөрөө хөглөрөх хатсан навчсыг өшгичөн ааваасаа элдвийг асуусаар...
- Ааваа
- Айн
- Хайр гэж юу юм бэ?
- Хүний сэтгэлээс урган гарч байгаа маш халуун дотно, сайхан энергийн урсгал гэж хэлж болно. Эрэгтэй эмэгтэй хүний хайр сэтгэлийн хувьд бол тодорхой хугацаанд дэндүү дассан тэр сэтгэлийг хайр гээд байх шиг байгаа юм.
За байз аав нь хүүдээ яаж ойлгуулъя даа байз.
- Тэгвэл хугацаагүй хайр гэж байхуу?
- Байна. Хугацаагүй буюу мөнхийн хайр гэж байлгүй яахав.
- Ямар хайрыг хэлдэг юм?
- Эхийн хайр шиг мөнхийн хайр гэж үгүй
- Яагаад?
- Чи анх хүн болохдоо ээжийнхээ эд эс болгоноос бий болж, ээжийгээ уйлуулан хайлуулан байж, уран тасдан байж, үхэл амьдралын зааг дээр аваачин байж төрсөн болохоор тэр
- Өө тэгвэл надад бүр хайргүй байх юм бишүү?
- Үгүй дээ үр минь. Эх хүний үрээ гэх сэтгэл шиг агуу юм, ариун юм, уужим саруул, үнэнч мөнхийн юм гэж үгүй юм. Тэгэхээр хэдий чинээ зовж шаналж, бодож хүсэж байна төдий чинээ хайрладаг. Эх хүний агуу гайхамшиг үүнд л байгаа юм. Ер нь өсөж хөгжих, үр үндэсээ үлдээх нь байгалийн мөн чанар. Түүний гол үндэс нь эмэгтэй хүн, түүний сэтгэл зүрхнээс ундрах хязгааргүй их хайр юм даа.
- Тэгээд ээж намайг хааяа байлгаад л хаядаг шүү дээ. Гэхдээ хааяа л даа
- Ээж нь чам дээр муу юм тогтчихвий гэхдээ гөвж, цэвэрлэж байгаа нь тэр
- Гэхдээ заримдаа өвддөг л юм даа
- Хааяа чангахан гөвөхгүй бол толгой дотор чинь муу юм орчих гээд байгаа юм
- Эмээ таныг гөвж цэвэрлэдэг байсан уу?
- Тэгэлгүй яахав. Хааяа бүр шилбүүрийн хуйв, үнээний тушаагаар гөвнө.
- Тэгвэл толгойд чинь их муухай юм орох гээд байж дээ.
- Тэрний хүчинд л аав нь өдий зэрэгтэй яваа юм
- Чи ээждээ хайртай биздээ?
- Аягүй их хайртай. Заримдаа би ээжийг ажилдаа явахаар нь уйлмаар болоод, тэгээд санаад л байдаг
- Тээр. Хайр гэдэг ийм сайхан. Чи хайрын тухай мэдэхгүй байхад чамд хайр байж л байгаа юм даа
- Өө нээрээ надад байна.
- Тэгэхээр миний хүү том болоод хаа ч явсан ээжийгээ хайрлаж, ярьсан хэлсэн болгоныг нь санаж, хаанаас ч гэсэн утас шөрмөсөөр ч болов ярьж элгий нь дэвтээж байгаарай.
- Элэг нь яагаад хатдаг юм?
- Үр хүүхдүүдээсээ холдоод хүүхдүүд нь ээжтэйгээ холбоо барихгүй, эргэж тойрохгүй болохоор хүүхдээ санаад бэтгэрсээр байгаад зөвхөн элэг нь биш сэтгэл санаа нь, гоо сайхан нь яг энэ модны навч шиг хатаад өдөр өдөрт ширхэг ширхэгээр тасран унасаар байдаг юм. Тийм болохоор ээжийгээ навчаа гөвсөн мод шиг болгож болохгүй.
- Тэгвэл энэ модны хүүхдүүд нь ээждээ ирэхгүй байгаа юм уу?
- Магадгүй
- Дараа жил дахиад л навчтай болно биз дээ?
- Яахав тэр үед хүүхдүүд нь ирж модод ихэд баярлаж элэг нь дэвтэж байгаа нь тэр
- Гэхдээ бас л их удаан юм даа тиймээ ааваа
- Харин тийм. Бас л удаан л юм
- Би тэгж ээжийгээ удаан хатаахгүй ээ
- Тиймээ! Миний хүү ийм их хайран дунд өсөж байгаа юм чинь сэтгэл зүрхээ чагнахад л болно доо
- Хүн болгон ээжтэй тэ ааваа?
- Тиймээ миний хүү! Энэ дэлхий дээрхи хүн бүхэн сайхан ээжтэй
- Бүгдээрээ ээждээ үнсүүлээ л, бүгдээрээ ээждээ хайрлуулаа л, бас бүгдээрээ ээжээрээ цэвэрлүүлээ л...(гэснээ хэсэг бодсоноо) за тэгсэн ч гэсэн бүгдээрээ ээжтэйгээ хамтдаа байвал ямар гоё вэ тиймээ ааваа ?
- Тиймээ хүү минь Тэрэн шиг аз жаргал гэж хаа ч үгүй дээ
- Тэгвэл эрэгтэй эмэгтэй хүний хайрын тухай?
- Тэрийг аав нь хүүгээ жоохон том болохоор нь хэлж өгье
- За, за дурамжхан санаа алдав...
Намрын хонгор салхи нам гүмхэн сэвэлзэж, ногооны үзүүр шарлаад, ганц нэг навч уйтайхан газардаж, байгаль дэлхий нэг их ажлын дараах амралт мэт тайван. Хүүгийнхээ бүгдээрээ хамтдаа байвал гоёоо хэмээн цангинуулж хөхүн баясаж гүйх хүүгээ аав нь араас нь харж баярлах авч цаанаа нэг гуниглангуй. Хүү үүнийг анзаарахтай мантай. Ганц нэг модод нилээд эрт навчисаа гөвсөн нь нүдэнд нэг л эвгүй.
Нээрээ л хүүгийн хэлснээр хүүгээн харуулдаж цөхөрсөн ээж гэлтэй...
Элдвийг бодон алхах аав хүүгээ чимээгүй болчихоор нь гайхан харвал хүү нь нэг навчийг нүцгэн модны холтсонд хавчуулахыг оролдож зогсовоо...
Бүрэн эхээрээ...

Наад сонингуудаа уншаач

Хүний нутагт хэдэн жил болчихоор уйддаг ч юмуу, залхдаг ч юмуу, эсвэл эх орноо үнэхээр санадаг юмуу юм л бол буцах тухай бодох, ярих болчихож. энэ тухайгаа эхнэртэйгээ ярилцана. Эхнэр маань бас буцах тухай ярих боловч над шиг цаг үргэлж биш хаа нэг ядарсан, эсвэл сэтгэл санаагаар унасан үедээ л ярина. Намайг энэ талаар яриад ирэхээр бас нэг их учиргүй дэмжээд байхгүй.
- Харин тиймээ гэсхийгээд цаанаа нэг хүчлэхгүй байх жишээтэй.
Тэгэхээр нэг асуугаад орхилоодоо. Тэгсэн чинь
- Аав ээж ах дүү нараа бодохоор буцмаар, энэ хэдэн хүүхдээ бодохоор шууд буцчихаж чадахгүй л байна гэх.
- Яагаад ? гэсэн чинь
- Үгүй, чи наад сонингуудаа уншаач гэх...
Нээрээ л манай срнингуудыг уншихаар тэнд хүн ер нь яаж амьдардаг юм бол гэмээр юм бичих юм. Эсвэл үнэхээр тийм байна уу?
Сонингуудын нийтлэлүүдийг нэртэй устай нь жагсаавал болох авч тийм их цаг зав алга. Ерөнхийд нь тоймлож ойлговол
- За УБ-аар дүүрэн утаа. Гараад орох хооронд л хамаг хувцас хунар нил утаа шингэчихдэг гэх. Хүмүүс ялангуяа хүүхдүүд бүгд амьсгалын замын өвчтэй болж байгаа гэнэ.
- Төр гэж байгаа юм уу үгүй юм уу бүү мэд гэнэ. УИХ-ын гишүүд нь хэрэлдээд хэдэн тийшээ харчихдаг. Эсвэл бие биенийгээ унагах гээд бие биенийхээ бөгсийг ухаад суучихдаг гэнэ. Томчууд нь бүгд л идэж уухын өвчин. Албан тушаалын төлөө дайн болдог гэнэ. Одоо бүр сумын дарга, дүүргийн битгий хэл хорооны даргын төлөө тулалддаг болсон гэнэ.
- Авилгад бүх салбар бүх шатандаа өртсөн. Энэ талаар ярилтгүй гэнэ. Бүр цэцэрлэг, ясли, сургуулийн багшаас авхуулаад эмч, сувилагч гээд бүгд л гар хардаг болсон гэнэ. Таньдаг хүнгүй л бол бүтэх ажил нэг байхгүй тэр ч бүү хэл өвчин ч эдгэхгүй гэнэ.
- Зүгээр л хүнийг ажилд авна гэсэн зар байхгүй гэнэ. Заавал өндөр гоолиг, дээд боловсролтой, царайлаг гэх мэт цинзуртай гэнэ. Бусад нь яах юм бүү мэд
- Монголд хил хязгаар гэж байхгүй гэнэ. Хэдэн цэрэг нь хоол хөөгөөд алга болох эсвэл бие биенийгээ буудаж алдаг гэнэ.
- Хятадууд манай нутгаар дүүрэн, энүүгээр тэрүүгээр тэнээд, залуучуудыг нь зодоод, хүүхнүүдийг нь хүчиндээд, алтыг нь ухаад, ухсан нүхэнд нь хүмүүс дарагдаж, хүүхдүүд унаж үхээд л, усанд нь хор хийгээд байдаг гэх.
- Бас Монголоор дүүрэн хохирогчид гэнэ. Томхон жишээ нь ХЗХ, САПУ гээд л ...
Бүгд өлсгөлөн зарлаад хэвтчихдэг, өөр өөрийн гэсэн таних тэмдэгтэй. Тэгээд талбай дээр
- Өө чи тэдний хохирогч болоо юу? Би тэднийх гэх мэтээр хууч хөөрдөг болсон гэнэ.
- Хөдөөнийх нь хотруу нүүгээд, хөдөөгүүр бараг хүнгүй айл айлын нэг нэг хятад, хэдэн муусайн хүүхнүүд нь хувингаа сугавчлаад, хормойтойгоо ороолдоод мөдхөн баахан эрлийз хүүхдүүд хөдөөгүүр гарах төлөвтэй гэнэ.
- Улсын баяр наадам нь хэдхэн хүнийх болж гэнэ. Хэдэн баячууд нь баахан адуу ачиж авчраад уралдуулаад болдог, Хэдэн бөхчүүд том том цүнхтэй мөнгө мөргөлдүүлж “барилддаг” болсон гэнэ.
- Ерөнхийлөгч нь олны өмнө хуулиа гуйвуулаад (төв цэнгэлдэхэд), ИХ-ын дарга нь шөнө орондоо ч хамаагүй хуулиа засдаг болоод удаж буй гэх.
- Ихэнх эрчүүд нь архинд орж гудманд гараад эхнэрүүд биеэ үнэлээд, заримыг нь хил давуулаад зарчихдаг гэх. Хүүхдүүд нь транщейнд очоод замаа алдаж байснаа одоо бага багаар алга болоод байгаа гэнэ. Яасан? Гэхлээр хятадууд хүний эрхтэн авдаг болсонтой холбоотой гэнээ.
- Урлагийнхан гэж од болохын өвчин гэнэ. Сайн сайн гэхээр зарим нь архинд ороод, аврай хүүхдээ зодоод, зарим нь алаад, зарим нь хар тамхинд ороод, үлдсэн хэсэг нь амаа хөдөлгөж дуулсан болоод явдаг гэнэ. Саяхан хип хоп Баавар гэнэ уу нэг нөхөр ам барих нь битгий хэл нэг хамтлаг хэд хэд хуваагдаад энэ тэнд зэрэг зэрэг ард түмнийг хулхидаад явдгаа ТВ5-аар яриад л хөтлөгч Насаа гэдэг хүүхэн инээгээд л их хөөрсөн шинжтэй...Бодвол их сүрхий сэргэлэнг нь гайхан биширч байгаа бололтой.
- Сумо гэхээр улс эх орноороо солиорчихдог гэнэ. УИХ нь хүртэл ажлаа хаяад үзээд суучихдаг гэнэ. Үгүй ээ мөн их цаг зав, мөн их дэмийрэл, мөн их доромжлол шүү. Ард түмэн наана нь бидний төлөө юм хийх байх гэж горьдоод л...
Япончууд өөрсдөө тэгж их сонирхдоггүй гэсэн. Аргагүй л дээ тэд улс эх орноо улам их хөгжүүлэх гээд ямар зав байх биш.
Монголын эр сүвтэй болгон сумо болж зүүдэлж явна гэнэ.
- Гадаадад хамаг хүмүүс нь гарчихаж гэнэ. Хүний нутагт хар бор ажил хийгээд хэдэн төгрөгөнд нь болоод харьж ч чадахгүй байж ч чадахгүй болчихдог бололтой.
Үүнээс болж олон гэр бүл салж, олон хүүхэд өнчирч байгаа юм байх. Төр засаг нь эдгээр хүмүүсээ буцааж эх оронд нь ирүүлэх бодлого явуулахын оронд харин дээрээс нь нэмж гаргах гээд төрийн сайд нь хүртэл оролцоод л ... Ядарч туйлдсан ард түмнээ бүртгэл явуулж байгаа нэрийдлээр хооронд нь зодолдуулаад л, дэлхий даяар өөрсдийнхөө ядмаг үйл ажиллагааг цацаад л... Ерөнхийлөгч нь хүртэл өөр орны ерэнхийлөгч рүү утас цохиод ажиллах хүч гаргана гээд суудаг гэнэ. Ямар их ухаан гэхээр ийм байдаг бүү мэд.
Эцэг нь хүүхдүүдээ тэжээж чадахаа байгаад хөөгөөд транщейнд гаргаж байгаагаас ялгаа байхгүй мэт. Гэх мэтчилэн монгол оронд маань чухам юу л болоод байна даа гэмээр юм сонингоор дүүрэн ажээ. Өнгөтэй өөдтэй, гэрэлтэй гэгээтэй юм нэг байхгүй юм. Эсвэл сайн сайхныг нь бичихгүй байна гэж баймааргүй л юм
Монголд маань энэ нь сайхан болж гэнэ. Тийм боломж байна гэнэ хурдхан шиг л эх орондоо очиж ажиллаж амьдрая гэх сэтгэл төрөхөөр юм өнөөгийн байдлаар сонингоор гарахгүй л юм. Гадагшаа гарсан нэгнийгээ эх орноо орхиж явсан мэтээр муу хандах хүмүүс байгаа л байх. Гэхдээ нэгэнт гараад явчихсан хүмүүсийн араас чулуу шидэж боломгүй. Яаж ийгээд буцаагаад аваад ирвэл эх оронд маань л хэрэгтэй. Гадагшаа гарагсад чинь эх оронд үнэгүй оюуны хөрөнгө оруулалт гэсэн үг. Бас ч үгүй эдийн засгийн хувьд ч чамгүй хөрөнгө оруулалт. Эдгээр хүмүүст одоо эх орноо гэсэн сэтгэлтэй юм бол, эх орондоо хайртай л юм бол ир гэх мэтийн хоосон уриа хэрэггүй юм. Төрөөс бодитой бодлого л хэрэгтэй мэт. Хүмүүсээ гаргах гэж төр бодлого явуулж болж байгаа юм чинь буцааж оруулж ирэхийн
тулд бас нэг юм бодож болноо доо. Уг нь гадагшаа гарагсдын түрүүч нь ер нь буцах санаатай л болж эхэлж байгаа байх. Энэн дээр нь л төр жаахан дэмжээд өгвөл.
- Ийм байхад яаж юу юугүй буцахав дээ гэх эхнэрийгээ бас буруутгаад байж чадахгүй юм.
Бүрэн эхээрээ...

Аав хүү хоёр - 1

Модод нахиалж, цэцэгс алаглан, шувууд шулганасан цэцэрлэгийн нарийхан зөрөг замаар аав хүү хоёр хөтлөлцөн аажуухан алхлана.
Өөдөөс нь намуухан сэвэлзүүр салхи үлээх агаад энэ нь хэн хүнд үнэхээр тааламжтай сайхан ажээ. Ёстой л ирж яваа цаг гэлтэй. Аав хүү хоёрт орчин тойрноо анхаарах сөгөө алга. Аав нь бодлогоширсон бас шоглосон янтай. Хүү сонирхсон байдалтай. Үндсэндээ хүү асууж аав нь хариулах аж.
- Ааваа
- Айн
- Би нэг юм асуучих уу?
- За, Чи тэгээд зогсдоггүй шүү
- Та ч гэсэн
- Ааваа би хаанаас ирсэн юм бэ?
- Миний хүү аавынхаа бодлоос, ээжийнхээ хүслээс ирсэн
- Би таны сүүлчийн бодол уу? (бага хүү нь)
- Харин л дээ
- Би яах гэж ирсэн юм?
- Аавтайгаа ярих гэж
- Та хаанаас ирсэн юм?
- Өвөөгийнх нь бодлоос
- Өвөө хаачсан юм?
- Өвөө нь аав руугаа явсан
- Та өвөө рүү явах уу?
- Явна, Гэхдээ аав нь хүүгээ том болоод ярьдаг хүнтэй болохоор чинь явна
- Миний ярьдаг хүн хэн юм?
- Чиний хүү байхгүй юу
- Аан...

Цааш нь сэтгэмжлье…

- Ааваа
- Айн
- Манай монгол улс яагаад хурдан хөгждөггүй юм бэ?
- Хэн тэгж байна?
- Хүмүүс л тэгж ярих юм
- Манайд дайн болоогүй, атомын бөмбөг дэлбэрээгүй болохоор тэр
- Дайн болбол яах гэж?
- Өлсөж, зовж, ядарч туйлдаж үзсэн ард түмэн хурдан хөгждөг юм

- Ардын зүйр үг ямар учиртай юм бэ?
- Амьдралд байдаг, болдоггүй зүйлсээ болоосой, бүтээсэй, битгий тэгээсэй гэхдээ тийм үг зохиож үр хүүхдээ сургадаг юм
- Ажил хийвэл дуустал ...гэдэг чинь?
- Хүмүүс ажлаа дуусгадаггүй л байсан байна.
- Аан...
- Aаваа
- Айн
- Оросууд монголчуудад архи уухыг заасан гэсэн үнэн үү?
- Худлаа
- Та яаж мэдэж байгаа юм?
- Манай ардын үг байдаг. Дөч хүрээд дөнгөж амс, тавь хүрээд тавьж уу, жар хүрээд жаргаж уу гэдэг чинь архи уудаг, тэр тусмаа архины хорыг мэдэрсэн хүний үг шүү дээ. Тэр ч байтугай Чингис хүртэл бор дарсыг болгоож уу гэж зарлигдсан байдаг. Тэгэхээр бид Оросуудаас өмнө архи уудаг байж.
- Дээр үед архи уусан хүнийг яагаад эсгийнд боодог байсан юм ?
- Тэр үед эрүүлжүүлэх байгаагүй юмаа
- Аан…

Цааш нь хэтрүүлэгтэйгээр…

- Ааваа
- Айн
- “Анхны хайр” гэж яагаад нэрлэдэг юм бэ?
- Хүнд заавал хоёр дахь, гурав дахь хайр байдаг болохоор тэр
- Нууц амраг яагаад байдаг юм бэ?
- Хүн болгон нэг нэг эхнэртэй болохоор тэр
- Хамтран амьдрагч гэдэг чинь юу юм бэ?
- Томчууд айл гэр болж тоглож байгаа юм
- Тэд хүүхэдтэй болох уу?
- Тэдэнд аавынх нь хэлдэг шиг тийм бодол, хүсэл байхгүй
- Аан…

Цааш нь шогчилоод…

- Ааваа
- Айн
- Нямдорж гэдэг хүн яагаад хуулийг засдаг юм бэ?
- Тэр хүн хуулийг өөрийнхөө юм гэж бодоод байгаа юм
- Аан. Тэгээд орон дотроо байлгаад байгаа юм уу?
- Мэдэхгүй л дээ миний хүү
- Аав мэддэггүй ээ…

- Ааваа
- Айн
- Та намайг таны бодлоос, ээжийн хүслээс гарсан гэсэн тэ?
- Тийм ээ
- Тэгвэл авилгалын эцэг Энхбаяр гээд л байх юм. Энхбаяр гуай бодоод, эхнэр нь хүсээд л байдаг юм байх даа
- Ха ха харин л дээ Аав нь сайн мэдэхгүй л юм
- Хн, аав бас л мэддэггүй ээ …

Эргээд эцэг хүү хоёр дээр…

- Ааваа
- Айн
- Гэрэл байхад заавал сүүдэр байдаг гэсэн тэ?
- Тэгэлгүй яахав
- Тэгвэл сүүдэр нь гэрлийг тодруулдаг гэвэл болох уу?
- Бараг л болно
- Тэгэхээр Солонгоог онц сургахын тулд би дунд гарч болох нээ?
- Тэр чинь харин болохгүй дээ хүү минь
- Хн, аав энийг болохоор мэдээд байх юм…
- Ааваа
- Айн
- Та өвөө рүү явахдаа намайг аваад явах уу?
- Яалаа гэж миний хүү чинь хүүтэйгээ ярих ёстой юм шүү дээ
- Харин ээ, Би бодоод л байна. Солонгоо харин хүсдэг болов уу яадаг бол?
- Хүс…Үгүй, юу гэчихвээ миний хүү???????

Эцэг хүү хоёрын эцэс төгсгөлгүй асуулт хариулт үргэлжилсээр...
Эцэг нь хүүгээ нэг гараараа хөтлөн нөгөө гараараа дохин занган ямар нэгэн юм тайлбарлаж , хүү нь эцгийнхээ алхааг гүйцэх гэж бас царайг нь харчих гээд аавынхаа хажууд өрөөлдөн шогшсоор нарийхан зөрөг замаар цаашлан цаашилсаар...
Түмэнбаярын Бум-Эрдэнэ 06,14,07
Бүрэн эхээрээ...

Эгчмэд бүсгүй

Айлын эхнэр эгчмэдхэн бүсгүй
Алаг нүдэн эгчмэдхэн бүсгүй
Амраг ханьтай эгчмэдхэн бүсгүй
Аяа миний эгчмэдхэн бүсгүй
Зөрөөд өнгөрөх тэрхэн агшинд
Зүггүйхэн харцаараа шоолоод өнгөрдөгч
Зүрхэндээ намайг хааяа мөрөөсдөгийг нь
Зөнгөөрөө би мэдрээд байдгийм
Ховилтой энгэрт чинь асаж хоргодох
Хоёр нүдээ яалтай билээ
Хөөрхөн хацарт чинь үнсэж хоргодох
Хүслийн уруулаа яалтай билээ
Сэвлэгний чинь үнэрийг үгүйлж хоргодох
Сэтгэл юугаа яалтай билээ
Сайхан биеийг чинь эзэмдэж хоргодох
Сэрүүн зүүдээ яалтай билээ
Зүр гур хоёр шиг ижилсэх бишдээ
Зүсэн цоохор янзага шиг эрхлэх бишдээ
Зүйлийн голын цэцэгс шиг ихэрлэх бишдээ
Зүг зүгийнхээ салхинд ганхаж сууцгаая даа.

Бүрэн эхээрээ...

Эгч минь өршөө

Хүргэн ирлээ гэх ээжийн дуунаар
Хөл алдан гүйж үүдээ нээсэн
Хүсэж л явсан тэр л царай
Хүрэн зүрхэнд минь тусах шиг болсон
Хүүхэд нас минь намайг өршөө
Дуулим хорвоог ухаандаа багтааж
Дурлалын цэцгийг өрцөндөө ургуулж
Дуугарч ч амжаагүй ч таны нөхөрт
Дурласан би дэндүү дурласан
Дүү охиноо эгч минь өршөө
Гарч орох тоолонд чинь таны л нүдийг хариулж
Ганц ч болов харах юмсан гэхдээ
Гансарсан сэтгэлээ тогтоож ядан
Ганцаараа би цонхон дээр өнжидгийм
Ганихарсан намайг эгч минь өршөө
Эрийн сайханд нь соронз мэт татагдаж
Эрээн хорвоод ижилгүй болов уу гэхдээ
Эм хүний богинохон жолоогоор
Энэхэн биеэ ч тушаамаар болох юм
Эгч минь та намайг өршөө
Азтай эгч тандаа атаархаж
Амьдралыг тань үрэхгүй ээ
Алтан дэлхийд таны л хань шигийг хайх
Алаг зүрхэндээ итгэл төрүүлэн хоцорьё
Анхны хайр минь намайг өршөө.
Бүрэн эхээрээ...

Блогоор аялсан түүх-2

Би гэдэг амьтан
Бичиг соёлын далайд нэвтэрсэн
Билгүүн их номтон
Билэг танхай нэгэн биш юм
Яруу найраг бичдэг хүн болж
Янжинлхамыг хилэгнүүлж
Яруу найрагчидаа гомдоочихвол
Яанаа та минь ээ
Яахав зүгээр л намайг
Ярьж байна гэж бодоод уншаарай
Блог гэдэг чинь ерөөсөө
Борхон зүрхний угаас
Боргилон боргилон ундрах
Барагдашгүй нэгэн булаг юм байна
Ганцаас эхэлж олныг хамарсан
Гайхам нэгэн урлан юм байна
Газар газрын сонинг агуулсан
Гайгүй сайн төөрдөг байшин юм байна
Цаг нартай уралдан гарсан
Цахим нэгэн ертөнц юм байна
Тийм гэхийн аргагүй эгэлхэн бас даруухан
Тэмдэглэлийн электрон дэвтэр юм байна
Тэлмэн дүүгийн урлангаар
Тэнхээ мэдэн аялав
Тэрүүгээр энүүрээр оров
Тэгээд тэндээс нэг юм олов
Гэтэл тэр нь юу гэж санана
Гэрэл гэгээ юм
Өнгөтэй өөдтэй гэрэлтэй гэгээтэй хэмнэлээ
Өнө мөнхөд хадгалж яваарай дүү минь.
Зүүдчин найзын булангаар
Зөв буруугүй тэнэв би
Таалагдсан зарим нэгэнд нь
Талархал үлдээх гэж оролдов
Тэгсэн чинь болдоггүй
Тэсвэр алдав, тэгээд ч чаддаггүй
Утас авч ярив түүн рүү
Учирыг асууж лавлав
Хамаагүй ороод байдаггүй
Хамгаалалт тавьчихсан гэнэ
Харин тэр минийхийг
Харж суусан юм байж
Шар айрагны тухай
Шавилхан багадаа бичсэнээ тавьчихсаныг хараад
Архи тамхины тухай юмаа даа гээд
Алгуурхан дуу нь цаашлав
Андын минь энэ байдал
Аргагүй нэгийг бодогдуулав
Блогныхоо энэ ертөнцийг
Бохироос холхон байлгая хэмээн
Бодсон боловуу тэр гэж би санав
Санасанаа би баталж чадахгүй ч
Санаа зовов, сэтгэл эвгүйрэв
Бушуухан буцаж ороод
Бусармаг шүлгээ авчихав
Булхайцахаараа
Буцаад нүүчихэж болдог
Бузгай эдээ энэ бас.
Бямбаагийн ертөнцөөр
Бяцхан аялав
Би барахгүй юм билээ
Бичсэн нь арвин юм билээ
Монгол үнэртсэн эднийхээр
Морилж харин нэг саатаарай
Хайрламаар хүндэлмээр өнгөрсөн үеэ
Хармалмаардаа гэсэн аястай байсан
За тэгээд цаашилбал
Захгүй юм билээ, энэ далайгаар
Завтай болоод цагтай бол та бүхэн
Завиндаа суугаад сэлүүрээ бариад урагшилбал
Заавал нэгийг олж хоёрыг тунгаанаа.
Бүрэн эхээрээ...

Блог-оор аялсан түүх-1

Блог гээчийг урьд нь ердөө мэддэггүй байлаа гэвэл мэдээж худлаа болох байх. Гэхдээ одоогийнх шигээ ухаж төнхөж, уншиж сонирхож, өдий хэмжээний цагийг үүнд зориулдаггүй байсан үнэн үү гэвэл бас үнэн юм. Гэтэл сүүлийн үеийн нэгэн танил маань нэг блог гээчийг надад нээж өглөө. Түүнийг блогоор аялагчид болон блогчид Зүүдчин гэдгээр нь, гадаадад амьдрагсад ялангуяа Америкийн монголчууд Даяар Монгол сониноор нь андахгүй байх.
Энэ нөхөр намайг нэг өдөр болж байна, болох шинж байна гэхчилэн хошгоруулж орхив. Түүнээс хойш энэ блогны ертөнцийг нухацтайхан үзэж харж, уншиж эхлэснээ нуугаад яахав. Магадгүй тэр надаас өөр олон хүнийг уруу татаж, бас урам өгсөн байх.
Блог гэдэг ерөөсөө миний бодлоор бодол санаагаа бусадтай хуваалцах, бусдад нээх цахим нэгэн талбар юм байна. Мэдээжийн юм ярьж байна уу. Тэгээд нилээд хэдэн блогоор орж үзлээ. Гоё юмаа. Гэтэл нэг юм ажиглагдлаа. Ихэнх блог-д хэд хэдэн үгийг нийлүүлээд биччихсэн хөгжилтэй ч юм шиг, хөөрхөн ч юм шиг үгнүүд байх юм. “зүүдэлжийнаа, ойлгодгүүштэ, явжэйлээшт“ гэх мэт.
Нэгэн бодлын блог нь электрон тэмдэглэлийн дэвтэр учир түүн дээр юуг яаж тэмдэглэх нь хувь хүний хэрэг гэлтэй. Би үүгээрээ хэн нэгнийг шүүмжлэх гэсэн юм биш. Ер нь ямар нэгэн юмыг, ямар нэгэн юм хийж байгаа хүнийг шүүмжлэх нь тийм ч найрсаг бус юм бодогддог. Нөгөө талаар хүнийг, эсвэл хүний хийсэн бүтээснийг шүүмжлэхийн тулд тэр талын мэдлэгтэй байх ёстой мэт санагддаг. Гэтэл би шүүмжлэх нь битгий хэл дүгнэх хэмжээний хүн биш учраас тэгэж байгаа юм. Тэгээд ч тэмдэглэлийнхээ дэвтэрт татлаад биччихсэн хүнийг алийг тэр гэхэв дээ, Тийм үү?
Нөгөө талаас нь харвал одоогийн цахим төхөөрөмж болон хурдтай холбоотой цаг хугацаа хэмнэх үүднээс гарч ирсэн өнөө цагийн моод гэлтэй юм шиг.
Гэвч бид цаашдаа ямар байдлаар бичих ёстой юм бэ?
Блог нь хувь хүмүүс өөр өөрсдийн шинжийг агуулсан өнгө, өөр өөр ертөнц учраас өөр өөрсдийнхөөрөө байх нь дээр бөгөөд тийм байснаараа үзүүштэй, уншууштай, сонсууштай, сонирхууштай байх ажгуу. Блог хэмээх ертөнцийн андууд ах дүү нар минь улам ихийг хийж, улам ихийг бичиж, улам ихийг нээх болтугай.
Та нартаа амьдралын гэгээн болгоныг хүсье.
Бүрэн эхээрээ...

Энэлэн

Явган шуурга шилбүүрдсэн хаврын хуйсганасан өдөр Налайхын буудал дээр бээрэх шахан зогссон бидний хэдэн хүмүүс нийлэн хот руу явах унаа хөлслөх юм болсноор Газ-21 хэмээх данагаршуухан машин олж, яаравчлан орж шахцалдан сууцгаав. Мөнгө төгрөгөө авч өгөлцөж дууссаны эцэст жолооч мотороо ёнгинуулсаар хөдөллөө. Цонхон талд суудал таарч суусан надад тэртээд харагдах чимээгүй хот, түүний захад шахуу босгосон нэгээхэн чулуун хөшөөний дэргэд тамир муутай харагдах бүсгүй хоёр хүүхдээ бөөрөндөө наан зогсох нь
- Энэ хорвоогийн түм буман гачланг яаж сөрж барна даа гэж бодогдохоор харагдаж билээ. Хажууд сууж таарсан нэгэн хижээл насны ах миний харсныг мэдэрч ойлгосон бололтой.
- Налайхын нүүрсний уурхайг хаахад хүргэсэн сүүлчийн нуралт болж олон сайхан залуус нурангинд дарагдан амь насаа алдаж, олон хүүхдүүд өнчирч, олон бүсгүйчүүд бэлбэсэрч хоцорсондоо зайлуул. Тэдний л нэг дээ гэж билээ.
Хаврын тэр бүүдгэр өдрийн цасан шамраган дунд зогсож үлдсэн тэр гурван хүний дүрс олон жил миний санаанаас гараагүй юмаа . . .

Уйтай байна энэ шөнө
Ундууцмаар байна ганцаардаад
Тэртээ алсад одсон чамайгаа бодохоор
Тэнгэрийн хаяанд сүүмийх үдшийн гялаантай ханьсахым
Сар гарахын тоогоор
Самсаа шархирч хонохым
Санаа алдахын тоогоор
Санчиганд сор унахым
Чи минь анх ямархан залуу баганаан босголоо
Би чинь тэгэхэд ямархан охин өрхөөн татлаа
Чи хайртай юу, би хайртай гэсээр нэг л мэдэхэд суусансан
Чи мэдэхгүй юү, би мэдэхгүй гэсээр нэг л мэдэхэд үртэй болсонсон
Ажлаа тараад ирэхэд чинь амжих гэж
Амттай хоол, сайхан цай бэлдэх гэж
Хэрэндээ бас өөрийгөө гоёх гэж
Хэрээрээ би бас сандардагсан, тэвддэгсэн
Саруулхан царайндаа мишээлтэй ирж
Сайхан цээжиндээ намайг тэвэрдэгсэн
Цай хоолоо амтархан идэх
Царайг чинь харж суух хичнээн их жаргал байсан юм дээ
Одоо тэгэхэд ёс төдий
Оройд идэх л гэж нэг хоол хийсэн болох
Аяга цайгаа хэндээ ч гэж барих билээ
Алд биеэ хэндээ ч гэж гоёх билээ дээ
Эмэгтэйчүүдийн баяраар бэлэг өгсөнгүй , цэцэг өгсөнгүй гэж
Эрхэлж би бас тунирхдагсан, гоморхдогсон
Энэ жил чадсангүй ээ ирэх жил өгнөө гээд
Эвийг нь олоод тэвэрдэгсэн, үнсдэгсэн
Ой тойнд буухааргүй
Олон тэврэлт
Олон үнсэлт
Олдохгүй болчихноо гэж байх л юмдаа
Айлын эхнэрээс чамайг харамлаж
Алаг зүрхнийхээ хар бодлоос чамайг цагаатгаж
Ариухан хайраар сэтгэлээ сүлэлдүүлж
Алдхан биеэ уустал нялхарч жаргацгаадагсан
Хардуулах чинь ямар их зовлон бэ гэж, Хажууд чинь
Халуун дэрэн дээр нулимс унагасансан
Харамлуулах чинь ямар их жаргал вэ гэж, Үгүйд чинь
Хүйтэн дэрэн дээр уйлж суунаа би
Энэ дэрэн дээр чи бидэн уйлж, дуулж, сэргэж
Энэ дэрэн дээр чи бидэн уясаж, баясаж, амраглаж
Энэ дэрэн дээр чи бидэн хүүгээн, охиноон угтаж
Энэ дэрэн дээр чамайгаа тэртээх од руу үдэж дээ
Зулын цаанаас инээмсэглэх чиний минь дөлгөөхөн харц
Зуурдхан насалсандаа харамсавч ихэмсэг агаад даруухан
Зулзаган насны хайр амраг намайгаа орхиод
Зуун жилийн тэртээд ганцаар одсондоо гонсгордуухан
За яахав
Заяаны алтан заадлаас
Залгаж унасан үрс чинь байна
Зүрхний минь тал
Зүүдэлгүй тэнгэрээс харж байна, Болох байгаа
Үнэгэн харанхуйг үргээж
Үүрийн цолмон гарчихаж
Үүр ч цайх нь, өндийе дөө
Үнэгчилж байх юм, Үрс чинь
Үүрээр чи минь ирээд
Үнсээд буцаа юм болов уу
Болжмор жиргэж байна, Гадаа
Бодвол чиний минь шивнээ байхаа даа . . .
2007.05.25
Бүрэн эхээрээ...

Цав цагаан .

Үдийн халуунд бүгчимдсэн үү, эсвэл сэвс хийсэн салхинд болсон уу ямарч байсан хүү сэрлээ. Хамаг бие нь усан хулгана болтлоо хөлөрч, гараа эвгүй нугалж дэрлэснээс гар нь бадайрна. Өмсөөтэй байсан малгай нь толгой дээрээс нь өнхрөөд төө хэрийн газар өөдөө харчихсан хэвтэнэ. Уг нь дотор талыг нь харахад саарал өнгөтэй байсан бололтой. Гадна тал нь аль хэдийн гандаад цагаан болжээ. Өлөн хир, хөлс болсон дотоод ирмэгээр нь ганц нэг шоргоолж гүйнэ. Гайгүй л атгаж байсан цулбуурыг нь сугалан чирсээр холдсон хөгшин бор морь нь хэдэн алхамын цаана ялаархсандаа толгойгоо хаялан, сүүлээ алгуурхан шарван зогсоно. Хэнхдэгнийх нь тэрүүгээр хааяа нэг хэдгэнэ эргэлдэхэд дургүйцсэн янзтай самсаагаа сэтлэх шахам тургина.
Жин үдийн халуун нуугиж агаар хүртэл хүнгэнэн дуугарах шиг. Өндөр-Улааны наад хяр, Сүүлтолгойн хэцээр зэрэглээ гүйн харагдах нь их л халуун болсоны шинж. Өндөр-Улаан гэдэг уул нь энэ хавьдаа л Хайрхан нь. Түүнийг ороогоод төмөр зам хөвөөлөн хэвтэх. Түүгээр энэ их нам гүмийг эвдэж хаа нэг галт тэрэг түчигнэн өнгөрнө. Хүү харин тэр бүгдийг ухаарахтай манатай завьж даган урсах шүлсээ гараараа арчих зуур чинэрсэн гар нь арзаганан эрвэгнэнэ.
Ам нь ихэд ангасан бололтой өглөө гарахад нь хийж өгсөн дашмагтай хярмаа том томоор залгилахад завьжнаас нь урсах цагаан дусал шороо болсон хүзүүн дээгүүр нь урсаж, төвөнхнийх нь гүрвэлзэх тоолонгоор зам гарган доошилно. Дашмаг хоосрон хий сорогдон дуугарахад хүү дашмагаа амнаасаа сая салгаж, нямбай нь аргагүй таглаад баруун ташаандаа хуйтай буу мэт зүүлээ. Тэр энэ дашмагандаа их хайртай. Хоёр долоо хоногийн өмнө бас л энэ Сүүлтолгойнхоо энгэрт хонио хариулаад явж байтал хойд Санжийн энгэр дагасан нарийн шар замаар нэгэн машин зэрэглээн дунд тоос татуулсаар ирлээ. Хоёр талаараа үргэлжилсэн олон дугуйтай цэргийн том машин гэнэт хүүг харсан бололтой давхиад ирэх нь тэр. Хүү шилбүүрээ газар хатгаад тулчихсан, нөгөө гартаа цулбуураа атгачихсан, малгайгаа ар дагзандаа тавьчихаад өрөөсөн нүдээ анисхийгээд зогсож байтал нэг орос цэрэг бас нэг орос дарга бололтой хоёр хүн гараад ирлээ. Тэгээд орос цэрэг нь юм яриад байх юм. Хүү ойлгосонгүй. Гэтэл дарга нь бололтой хүн нь ойртож ирээд баруун гараараа нэг юм дүрслээд
- Гүүг! Гүүг! чиг !чиг! гээд вагон шиг дуугараад, нөгөө гараа болохоор машин шиг дуугараад хоёр гараа зөрүүлээд мөргөлдүүлэх гэснээ вагон шиг гарынхаа дээгүүр давуулаад байх юм. За байз энэ гар нь вагон л юм шиг, нөгөө гар нь машин байж таарах нь. Хүү машинтай мөргөлдөх вагоны тухай төсөөлж мэлэрч гайхан харж байснаа гэнэт ухаарч “Өө! эд нар чинь төмөр замын гарам асуугаад байна шүү дээ” гэж ухаарлаа. Өвөө нь төмөр замаар адуугаа гаргаад гээд ярьдгийг саналаа. Тэр гарам Сүүлтолгойг даваад Үзүүр шанд гэж жижиг шандыг тойроод зүүн тийшээ явахаар байдгийг хүү мэднэ.
Хүү зааж өгөхөөр боллоо. Яаж гэдгээ мэддэггүй ээ. Сүүлтолгойг даваад гэх гэснээ “За байз сүүл толгой” гэж бодонгоо мориныхоо толгой сүүлийг харж, арай л боломгүй санагдаад шилбүүрийнхээ ёзоороор газар зураад гараараа Сүүлтолгой дээгүүр давуулж дүрслэв. Тэгсэн дарга
- Да да гэх шиг болоод царай нь гэрэлтэх шиг.
Тэгээд цааш нь Үзүүр шандаа хэлж чаддаггүй ээ. Тэгсэнээ гэнэт ухаарч нөгөө зурсанаа цааш нь үргэлжлүүлж “нэг хэсэг газар норгоё” гэж бодов. Нуруундаа үүрч явсан жижиг пиавар савтай хярамнаасаа дусаах гэснээ Ажаагийнх нь “Цагаан идээ газар асгаж болдоггүй ээ” гэснийг санаад эргэлзэн зогстол даргын ташаанд нэг дашмаг харагдав. Түүн рүү нь заатал дарга өглөө. Тэрнээс нь жоохон ус нөгөө газраа дусаагаад зам болгосон зураасаа тойруулаад цааш нь явуулаад хөндлөн хоёр зураас огтлуулаад түүнийгээ зааж
- Гүүг! Чиг! Чиг! Гүүг! Чиг! Чиг! гэж үзүүлэв.
Даргад өөрт нь хэрэгтэй байсан болоод тэр үү маш сайн ойлгоод инээмсэглэж хүүгийн толгойг илснээ нөгөө дашмагаа хүүд өгчихөөд яваад өгсөн юм. Тэрнээс хойш нэг л дайнд ялсан баатар шиг, орос даргад тусалсан том амьтан өдөржин дашмагаа үүрээд л, шөнө нь дэрлээд л яваа билээ.
Саахалт айлын сахал Самбуу ахын хүү нусгай Батаа байн байн асуухаар нь
- Ажил хийсэн хүн ам тосдоно гэж мэдэхгүй юү гээд Ажаагийнхаа хэлсэн үгийг хэлчихнэ. Ажаа гэдэг нь аавынх нь ээж л дээ. Хүүхдүүд ийм хүнээ эмээ гэх. Мань эр бол Ажаа л гэнэ. Хүүг ухаан ороход л Ажаа гэж ийм л хүн байсан. Ах дүү, хамаатан садан, хотол олноороо түүнийг Ажаа л гэнэ. Хүү Ажааг яг хэн гэдэг, хэдэн настай энэ тэр ерөөсөө мэдэхгүй. Угаасаа тэр энэ тухай бодож байгаа ч үгүй.
Хүү одоо л нэг бүрэн сэрж байна уу гэлтэй ийш тийш тойруулан хартал хэдэн хонь нь хороод бөөгнөрчихөж. Наах нь талд өөрийнх нь хар түрүүтэй борлог хонь нь бүр хэвтчихэж .
“Их нартай өдөр хонь хороод өвс усандаа муудаж, сүү нь татардаг” гэж Ажаа нь хэлдгийг санах, бас өөрийн юм болохоороо борлог хонио босготол өнөөх нь харин залхуутай нь аргагүй өөр хонины гэдсэн доогуур толгойгоо шургуулангаа том сүүлээ хөдөлгөн сүүл, хонгондоо наалдсан хатсан баасыг хооронд нь хавиралдуулан сар сар дуугаргана.
- Өө, чамайг өвс идэг гэж байхад чинь гэж амандаа үглээд өвөөгийнхөө хааяа хэлдэг
“Чамайгдаа, энэ намар тогоо тосолчихъё оо” гэсэн том үг хэлэх гэснээ өөрийн юм болохоор арай тэгж хэлж чадсангүй.
- Босоо ч муу залхуу минь. Өвс идэхгүй юү ихэр хургатай юм байж гэж дэмий үглэв.
Тэр жил бэлтгэл ангид орох жил нь энэ хонийг хурга байхад нь Ажаа нь
- Миний хүү том оюутан болж байгаа юм чинь гээд зүсэлж өгсөн юм.
- Ихэрийн удамтай буянтай мал байгаа юм. Бас охин хурга байж том сүүлтэй гэж билээ. “Өнөөдөр хонио холбочихоод энэ хатсан баасыг нь хяргаад авчихъя. Буурайгийн их гарын хайчаар чадахгүй байж арьсыг нь зүсээд өтүүлчихвийдээ” гэж бодож амжив.
Өдрийн энэ аниргүй нам гүмийг эвдэх гэж ядсан шиг хөх хомоол дээр суусан чогчиго шувуу толгойгоо тонголзуулан, сүүлээ дохилзуулан шогшрохыг хараад “чогчого долоон хэлтэй шувуу юм гэнэлээ” гэж хэн нэгнээс сонссоноо санах зуур гэнэтхэн нөгөө шувуу амаараа биш бөгсөөрөө дуугараад байх шиг санагдаж инээвхийлснээ сүүлдээ бүүр наг наг хийтэл инээд алдав. Хөгшин бор морь нь толгойгоо эргүүлж “энэ чинь одоо яаж байнаа” гэсэн янзтай харснаа нүдээ сүүмийлгээд буцаад унтах аястай. Даанч жижигхэн хар ялаанууд нүдийг нь тойрч шаваад зовлонтой. Хүү түүнийг хараад очиж ялааг үргээн, нуухийг нь авангаа “пөөх яасан урт сормуустай юм бэ. Манай ангийн охидууд урт сормуустай болох юмсан тээд л яриад байдаг юм. Ийм байвал баларваа” гэж бодохын зуур гэнэтхэн нэг юм дотроос нь огшоод нүүр нь чинэрэх шиг болоод ийш тийш ичингүйрэн харснаа “Урд нь дандаа л эмэгтэй хүүхдүүд гэж ярьдаг байснаа энэ удаа охидууд гэж бодох чинь” гэснээ, үгүй зүгээр ч юм шиг санагдаад өнгөрөв. Хүү ихэд халууцжээ.
“Их халууны дараа заавал бороо ордог. Орохынхоо өмнө салхи салхилдаг” гэж Ажаагаа мөн л хэлдэг. Үүнийг санах зуур санаа дагаад тэрүү баруунаас гэнэтхэн хэсэгхэн салхи сэвэлзээд авав. Хартал баруунтай Майхан уулын оройгоор хэсэг бараан үүлний шовх орой цухуйж байв. Түүнийг хараад хүү “эртхэн хонио хотлуулаад саалгахгүй бол үдийн хойно бороо орж мэднэ гэснээ өөрийнхөө сүүдрийг харж ер нь ч нар одоо бараг зүүн хойд талын улаан авдран дээр тусах дөхөж байгаа” гэж бодлоо. Хүү бол харин энэ бүгдийг сайн мэднэ. Тэр байтугай хонь яаж хургалдаг, эхэд нь хагийг нь идүүлж болдоггүй тухай, тугалах дөхсөн үнээний хүнхрээг дарж үздэг тухай, хүнхрээ гэдэг нь сүүлнийх нь угны хоёр талд байдаг тухай, нялх тугал анх бэлчээрт гарахдаа хаа нэг хонхор газар унтчихдаг тухай гээд хүүд мэддэг юм бас их бий.
Хонио хотлуулахыг яарах мань эр томхон чулуу юмуу өндөрхөн довцог хайж морио хөтлөн гүйв. Тэгэхгүй бол дөрөөндөө хүрдэггүй юм. Уг нь хөгшин морь нь урт дэлтэй учраас түүнээс нь чангаасаар байгаад мориндоо мордож чадна л даа. Даана ч “дэлнээс нь тэгж их зулгаахаар өвддөг байх” гэж бодно.
Тэгээд нэгэн тарваганы дошны налуунд морио зогсоож байгаад өөрөө өндөр талаас нь мордонгоо “яарч байж ноднингийнх шиг хонь хургаа нийлүүлчихвий” гэж саналаа. Ноднин яасан гэхээр нөгөө л орос даргын ирсэн замаар нэг жижиг машин давхисаар гэрийн гадаа ирлээ. Хүү ч яахав хонин дээрээ байсан хэрэг. Өвөөгийнхөө ганц нүдний дурангаар дурандтал өөрийнх нь аав ээж ирсэн харагдана. Яагаад ч юм гэрээдээ яарлаа. Хонины бор морь нь гэрээдээ явах болохоор шоволзтол алхдагийг хэлэхүү. Юу болсон юм мэдэхгүй хонио хураагаад л гэрлүүгээ жаахан даялуулсхийгээд дөхөж явтал гэрийн хойд энгэр дээр байсан хурган дундаас хар хүзүүт майлаатхав. Энэ нь тэдний хаврын эхний хурга л даа. Гэтэл хонь хурга хоёр дуу дуугаа авалцаад өөд өөдөөсөө давхилдлаа. Хүү хонь хурга хоёрын дундуур хий дэмий хэд шогшуулаад энэ өдрийн ажил дуусах нь тэр. Хүүг эрт ирнэ гэж санаагүй учир хургаа хашаагүй байж л дээ. Хонио нийлүүлж сааль алдсандаа хулганасаар гэртээ иртэл Ажаа хангинаж байна. Хангинахаар барахгүй хэзээ ямагт бүсэнд нь хавчуулаатай явдаг үнээний тушаагаар нэг байлгаад авлаа. Хүү ороолгуулсан гуяаа илээд тугалын зэлний цаана очоод суучихлаа. Аав ээжийгээ ирж аргадах болов уу гэсэн ирдэггүй. Өөртөө хамгийн ойрхон байдаг, хамгийн хайртай гэж боддог хүнээ ингэнэ чинээ бодоогүй болохоор ам нь өмөлзөж ирээд уйлах гэснээ гуяа дахиж нэг илснээ бас нэг их уйлчихмаар чанга ороолгоогүй санагдана. Тэгснээ “Ажаа надад хайртай болохоороо аажуухан ороолгож дээ” гэж бодсон юм.
Нилээн удаан суутал Ажаа нь гэрээс гарч, аргаа үүрч гэрийн хошлонд хавчуулаатай савраа аваад наашаа дөхлөө. За одоо л савраар өвдтөл цохих нь дээ гэж бодлоо. Гэтэл Ажаа нь
- Энд юундаа суусан юм бэ? миний хүү орж унд уу. Ажаагаа ирэхээр араг түшилцэж буулгалцаарай гээд цаашаа эргэнгээ амандаа
- Муусайн золигнууд ирэх байхаа мэдэгдэхгүй хүүхдийн сэтгэл үймрүүлээд. . . За яахав яахав ганц өдөр эхлээрээ байцгааг дээ гэгчилэн амандаа бувтнасаар яваад өглөө. Хонь хурга, хүү гурвын алийг хэлээд байгааг, ер нь Ажаагаа юу яриад байгааг мань эр нэг л сайн ойлгоогүй өнгөрсөн юм. Энэ бүхнээ санаад “хонь хургаа нийлүүлчихвий” гэж санаа нь зовж байгаа нь тэр.
“За байз одоо очоод Нусгайд” гэсэн бодлоо тасалж долоовор хуруугаараа хамраа тэмтэрч үзсэнээ цааш нь
“Юу гэж хэлэх вэ?” хэмээн бодлогоширно.
Уг нь орос даргын өгсөн дашмагаа гайхуулаад овоо сүрхий байсан чинь хэд хоногийн өмнөөс Батаа
- Аав нь надад хатирч хүрэн гүүнийхээ сартай зээрд унагыг зүсэлж өгсөн гээд онгироод байгаа. Уржигдар орой саалийн үеэр тугал татангаа зэлний баруун талын майг сэргээчихээд эргэх зуураа саахалтын зэлэн дээр ташаагаа тулан зогссон Батааг хараад яагаад ч юм гараа ташаандаа авах гэснээ больж
- Энэ муу нусгай Батаа их онгироо гэтэл Ажаа нь сүүлийг нь хавчуулж тушсан хүрэн гунжныхаа боривноос татаж босонгоо
- Ишш! миний хүү хүнийг битгий ингэж муу хэлж бай гээд сааль нэвчсэн хүрэн тэрлэгнийхээ дотоод хормойныхоо дотроор хамрыг нь нилээн сайн чимхээд арчиж өгч билээ. Дараа нь хамар нь хорсох шиг болсон нь санагдана.
Хүүд нэгэн мэргэн санаа ороод ирэх шиг болов.
- Аа, тийм өнөөдөр хонь руу чоно дайраад гэж хэлдэг юмуу гэх гэснээ бас нэг явдлыг санав.
Бага гэрийн баруун хойд хөндийд чоно үргээлэгний том хар карбин буу байдаг юм. Нэг удаа ганцаараа бага гэртээ байхдаа буурал аав нь хааяа ангаас ирэхдээ буугаа амыг нь доош нь харуулаад үүрдгийг санаж буугаа үүрээтэхсэн чинь буу нь өөрөөс нь өндөрдөөд үүрэх биш өөрөө өлгүүлчихээ дөхөөд буу нь дамналдаад хойшоогоо унах гээд сандрахдаа эргэнэгний хөлнөөс татаад эргэнэг дээр байсан тогоотой загсаасан сүүг эгээтэй л асгачихаагүй. Тэр явдлыг санаад “за даа буу нь тийм том чинь түүнээс үргэх төдий болдог чонын тухай ярилтгүй санагдаж” чонын тухай санаагаа орхилоо. Тэгээд “Ер нь яагаад надад унага, тугал зүсэлдэггүй юм болоо” гэж нэг бодсоноо
“За, за манай аав Ажаагийн хамгийн том хүүхэд нь биш юм чинь дээ” хэмээн бодолдоо хариулав. Хүү үүнд гомдохгүй. Ерөөсөө түүнд гомдох, гомдоохын тухай ойлголт суугаагүй. Тэр байтугай хожмын өдөр охид гэж бодохдоо ичингүйрсэн ангийнхаа охидоос ханиа олно гэж, алс хол хүний нутагт ирж эндхийн цэргийн дашмагийг хараад өөрийнхөө дашмагийг дурсахын чинээ, тийм гэх юутай ч зүрлэшгүй нам жим, тийм тайван амгалан эх орон энэ ертөнцийн нэгээхэн хэсэгт байгаа шүү хэмээн дурсаж бусдын нутагтай харьцуулна гэж, муу Ажаагаа яг л энэ чигээр нь насан туршдаа сэтгэлдээ тээж явахын чинээ тэр хүү яг одоохондоо санаагүй, бодоогүй, мэдээгүй яваа. Гагцхүү “нусгай Батаад юу гэж хэлье дээ л” гэж бодож байгаа. Гэхдээ харин энэ удаа хамраа тэмтэрч үзэхээ мартчихсан тууж яваа . . .
Бүрэн эхээрээ...